Euskal Herritik Mundurat

Bilbao - Tokyo - Bilbao

2011-02-08T09:47:00.003+01:00

BLOG BERRIAREN LEHENENGO SARRERA: ASIAREN NONDIK NORAKOAK

Dakigunez, Europan aniztasun kulturala nabaria da eta mugen gainetik zabaltzen dira hizkuntzak, gizarteak eta musikak…

Hain txikia izan arren, Europan, inperio historikoez aparte, denetarik dago. Herri baztertuak, gurea bezalakoak, nonahi daude, Espainian zein Frantzian, Italian, Alemanian, Erresuma Batuan, Finlandian, Grezian, Suitzan edo Errumanian.

Asian gauza bera gertatzen da, maila altuago batean, baina.

Gero eta alde handiagoak auzoko herrien artean, gero eta dibertsitate handiagoa, hizkuntza familia gehiago, arraza eta kolore gehiago, etab.

Horrek ikaragarri erakartzen nau, eta holako bidaia egitea bururatu zitzaidan, urtebete batean kultura horiek guztiak ezagutzeko aukera edukitzea zorte ederra izango litzatekeelakoan.

Ez dago zertan galdetu, motxilero moduan bidaia egingo dut eta.

Euskal Herritik zuzen irtenda, Mendebaldeko Europako lurraldetatik igaroz, trenak eramango nau Moskuraino.

Europako hiriburuak (Londres, Paris, Berlin) zeharkatu eta gero Ekialdeko Europarantz joko dut.

Polonian, non lehenago inoiz egon ez naizen, Varsovia eta Krakovia bisitatuko ditut, eta agian hurbil dagoen Eslovakian bueltatxo bat emango dut.

Azkenik, Ukranian emango ditut Errusiarako pausuak.

Errusian bertan, Moskutik Vladivostokera doan trena, transiberianoa deritzona, hartuko dut, hemen eta hor geldiuneak egiten.

Vladivostoketik itsasontzi batek Errusiaren Pazifikoko kostaldearen eta Japoniaren arteko zerbitzua betetzen du.

Berehala Tokio azalduko zait Japoniaren ekialdeko itsasertzean.

Benetan dagoen distantzia, lur eta itsaso kilometro bakoitza, gorputzean nabaritzea… hori pentsamendu itzela! Bilbo eta Tokio ez daude elkarrengandik hain urrun, hori badirudi ere.

Mundu ñimiño honetan, sarritan uste ditugun alde handiak ez dira hainbesterakoak.

Jakina, itzulerako bidaia joatekoa baino askoz luzeagoa izango da. Nolabait muturreko helmuga da Tokio, eta ez du esan nahi bidaiaren erdian egongo naizenik, horrezkero jada etxetik hurbilago egongo naiz baizik.

Japoniatik Hego Koreara, eta handik Txinara.

Txina herri erraldoia da, kontinente oso baten modukoa, eta hor nahiz Indian emango dut denbora gehiena, bi hilabete bana kasik.

Mongolia ere gustuko izango nuke bisitatzea, iparreko Txinatik ihesalditxoa egiterik egongo balitz.

Hurrengo geralekua Indotxina: Tailandia, Vietnam, Laos, Cambodia eta Birmania.

Hortik Txinara berriro Nepalera eta Indiara iristeko.

Kontinente indiarran egon ostean, Txinan zehar Erdialdeko Asiara ailegatuko naiz: Kyrgyzstan, Tajikistan, Uzbekistan eta Turkmenistan.

Azken zatia Iran, Kaukasoa (Azerbaijan, Georgia eta Armenia) eta Turkia izango dira.

Istanbulen gurutzatuko dut Asia eta Europa banatzen dituen itsasartea.

Hauxe da ibilbide osoa.

Bilbotarrontzat gure mundu osoa Bilbon hasi eta Bilbon bukatzen den moduan, horrela egingo du bidaia honek, era biribilean.

Ttipi-ttapa, pixkanaka Asiara hurbilduz joango naiz hilabete honetan zehar, eta udaberrirako hondoraino sartuta egongo naiz: Japonia, Hego Korea, Txina.

Tartean abenturak, pasadizoak eta mota guztietako gertakizunak jasoko ditut.

Horren guztiaren berri hemen izango duzue.

Euskal Herritik Mundurat

2011-02-03T22:32:00.004+01:00

Herri txiki bat gara.
Europako txikienetariko bat, baina Mendebaldeko zentralitate abantailatsua daukagu.

Sustraiak ongi errotuta, atzerrirantz jo behar dugu.

Euskal herritarrek betidanik historiarekiko eta hizkuntzekiko interesa adierazi dugu, agian gureak lapurtu baitziguten.
Erakunde publikoek ez diote herriaren borondateari kasurik egiten, eta hizkuntza eta musika baino ez daukagu eremu libre, herri bat gara, herririk gabeko herri bat, eta gauden lekuan gaudela herri bat izango gara, barnean daramagu eta.
Gure barnean herriaren zati bat daramagu, edonora. Nahiz eta nomada bihurtu, erroak non geneuzkan badakigu.

Hizkuntzak jakin behar ditugu, gaztelera, frantsesa, ingelesa, alemaniera... munduan erraz mugi gaitezen, gurea dena nonahi heda dezagun.

Aberriari begiratuz, etorkinei ateak ireki behar dizkiegu, gure kultura aberasteko eta sustatzeko, biziraun dezan era bakarra da hori.

Halaber, gure auzokoak kontuan hartu behar ditugu, gazteldarrak, kantabriarrak, aragoiarrak eta gaskoiarrak.

Hemendik animatzen zaituztet, herria garatzera, ez jaioterrian soilik, lurralde arrotzetan ere baizik.

Irten gaitezen euskaldunok! Bidaiatu!
Eta itzultzean, ikasitakoarekin gure herri goxoa handitu.

Bihar Euskal Herritik at abiatuko naiz, eta gutxienez urtebete batean ez naiz bueltatuko.

Hiru Irlandak

2011-01-11T09:55:00.019+01:00

Hona hemen Irlanda irlaren zatiketak dakarren erakusgarria.
"Utzi pasatzen" (eman bidea) trafiko seinale honek Irlandaren egoera ordezkatzen du.

Baina ez okertu, nolabaiteko fikziozko hiru Irlanda hauek Irlanda bakar baten isla dira, Patrizio santuak hirusta landarez baliatuz hirutasun santua azaldu zuen moduan, irudi hauek desberdintasunak azpimarratzeko asmoa daukate.

Argazkiak Derry, Kilronan eta Galway (Doire, Cill Rónáin eta Gaillimh, irlanderaz) hirietan, hurrenez hurren, hartuak dira.

Alde batetik, Irlandako Errepublikan ingelesezko hautuak (YIELD) Erresuma Batuko ohikoarenetik (GIVE WAY) urruntzekoa da, zergatia ez dakit, historikoa omen da.

Seinalearen beheko testua, txikiagoa, gehigarria besterik ez da, normalean Yield bakarrik dago ageri, "amore eman" esan nahi duena.

Ipar Irlandan aitzitik, britainiar aginpean, seinale guztietan Give Way (eman bidea) ikusgai dago.

Beste aldetik, Irlanda irla eremu administratibotan ez ezik, linguistikotan ere dago banatuta.

Badakigu Erresuma Batuak Hegoa eta Iparra banatzera behartu zituela, baina beste zatiketa honek irlaren Mendebala eta Ekialdea aldentzen ditu eta, are txarrago, irlandarrek beraiek inposatu zuten.

Nafarroako eredua gogoarazten diguna, eremu linguistikotan mugatuta dago Errepublika, eta irlanderak zati txiki batean bakarrik "babes berezia" merezi du:

Gaeltacht deritzonean, berezko hizkuntzak bizirik mantendu duelako lurraldean.

Independentzia lortu ondoren, irlandera lehenengo hizkuntz izendatzea ekimen aitzindaria izan zen, bere garaian, hala ere egun motz geratu dira harrezkero egin zirenak.
Irlanderaren egoera egundoko porrota da, hizkuntz gutxituen arteko adibiderik ezagunena.

Lehentasuna ez zioten eman, edo ez zioten eman nahi, berezko hizkuntza berreskutzeari, errepublikaren independentzia baino bi mende lehenago ingelesez Dublinen soilik mintzatzen zela jakinda ere.

Antza denez, Ipar Irlandako iraultzaileek argiago zeukaten hizkuntzak nazioaren osatzean ardazko eginkizuna zeukala, Ulsterreko irlandera Erresuma Batuaren barruan dagoen herrialdean jada galduta zegoen arren.
Beste kontu batzuetan gaindi, ofizialtasunak ez duela normalizazioaren bidean zeharo laguntzen zalantzarik gabe erakutsi du Irlandako etsenpluak.
Burujabetzak ekonomian eta ongizate orokorrean aurrerapenak ekarri ei zituen, hizkuntzan, ordea, ez: 20.en mendearen hasieran irlandera leku gehiagoetan hitz egiten zen.

Praktikan, arlo publikoko lanpostua lortzeko ezagutza erakustea Gaeltachten baino ez da beharrezkoa, nahiz eta Errepublika osoan unibertsitatean sartu aurretik derrigorrezko proba egin behar.
Proba horretarako ahalegin handiak ematen dituztela ikasle irlandarrek entzunda daukat, eta ez dute probetxuzko ezer lortzen, zeren eguneroko bizitzan (Gaeltachtetik kanpo) ez baitago hizkuntza erabiltzeko eremurik.

Gaelikoen Irlanda, egiazkoa beharbada?

Irlandan bi alditan egon naiz.
Batean, Ingalaterrako Bath hirian Erasmusen ikasten ari nintzela, bidaia labur bat egin nuen, Dublinetik Corkera, handik Killarneyra, Adarera eta Limerickera azkenik.
Irlaren hegoaldeko erdia, esan daiteke (zoritxarrez, Kerry eta Dingle bisitatzeko astirik ez nuen izan).

Bestean, luzeagoa izan zena, ipar osoko itsasertzetik bidaiatzea neukan asmoa.
Beraz, Dublinetik iparralderantz abiatu nintzen (Drogheda, Belfast) gero mendebaldera (Derry, Donegal, Sligo, Westport), ondoren Connemarara eta Aran irletara eta hurrengo Galwayera.

Belfasten hiriaren alde "katolikoan" eskola batean irlandera irakasten zuen gizon batekin egoteko aukera izan nuen.

Donegal konderrian zein Connemaran irlanderaren erabilera hedatua nabaritu nuen; tokiko autobusetan, pub galduetan etb. irlandera zen eguneroko mintzaira.
Izan ere, ferryari itxaroten orduak eta orduak eman nituen taberna batean geundenon artean neuk bakarrik erabiltzen nuen ingelesa haiekin komunikatzeko.

Itsasontzia hartuta, Aran irletara ailegatu nintzen, Irlandako leku irlandarrenetarikoak, agian.

Han egon nintzen ostatuaren jabearen senide batek epailea nahi izan zuen.
Hori dela eta, irletara joan zen egonaldi bat han pasatzera, bere irlandera hobetzera.
Natural deritzot nik hango jendeekin lan egingo duen batek euren eguneroko hizkuntza ondo ulertzeko zeukan intentzioari.

Euskal Herrian, nik dakidala, epailea izateko euskararen betebeharrik oraindik ez dago, ezta Gipuzkoa sakonean ere, tamalez.
Irlandakoa aurrerapen txikia ote?

Laburbilduz, kontuan izan behar dugu ofizialtasunak ezer gutxirako balio izan zuela irlanderaren kasuan, gizarte-borondaterik ezean.
Inperialismoak giharra erakutsi du eta ingelesak garaitu du partida.

Non datza ardura? Nori lepora genezaioke errua?
Orobat, zeukaten helmuga irla osora zabaltzea ez zela izan daiteke.

Dena dela, norantz jo nahi dugun jakin behar da eta, hizkuntzaren sustatze eta bultzatze-prozesuan, harantz abiatu.

Bordele

2010-12-27T16:19:00.006+01:00

Hil honen hasieran Bordelen egon nintzen

Europa kitatu baino lehen egiten ari naizen bidaien barnean dago; hurrengoa, urtarrilean, Londresera izango da.

Ez neukan asmo argirik, hiriaren arima sentitzearena baldin ez bazen.
Aspalditik hemendik alde egiteko ideia neure burutik dabil, eta Bordele beti egon da aukera erakargarrienen artean.

Gaskoniako kulturarekiko interesak ere bultzatu du erabakia, Bordele auzoko lurralde horren hiri garrantzitsuena delarik.

"Gaskoi" hitzak bere zentzua galdu du Hego Euskal Herrian.
Jadanik ez dakigu zer esan nahi duen, ezaguna zaigu baina ezin diogu esanahi jakin bat egotzi.
Batzuentzat gaskoia eta Iparraldekoa gauza bera da, Iparraldetar guztiak gaskoiak direlakoan, besteentzat gaskoiak erdi aroko euskaldunak ziren.
Gutxi batzuk D'Artagnan eta Cyrano de Bergerac gaskoiak zirela gogoratzen dira.

Baionako karriketan poeta gaskoien omenez eskainitako plakak aurki ditzakegu.
Iraganaren kontu bat dela pentsatzen dute gehienek, oro har.

Egia esanez, Ipar Euskal Herrian euskaldunen eta gaskoien arteko muga ez da inoiz batere zehatza izan, zeren muga linguistikoa baitzen, eta ez lurraldekoa.

Euskal Herriari dagokion lurraldean gaskoiera hitz egiten da: Aturrialdean.
Gaskoniari dagokionean ere euskara hitz egiten da: Oloronaldean, Eskiulan.

Gaur egun, abertzaletasunetik euren kultura eta historia uko egin dizkiegu gaskoiei, herri milenarioaren lelopean antzinako euskal herri handiaren mitoak ez dio Gaskoniari lekurik uzten: "han, lehen, euskaldunak omen zeuden; orain, berriz, gabatxoz jendeztatu da".
Ironikoki, gabatxo hitza bera gaskoieratik dator.

Pabe, Bokale, Bordele, Akize... Gaskoniako zenbait hirik euskaraz izen bereziak dauzkate, gaskoiera zaharretik hartuak.

Euskarak, mailegu erromantzez josita, gaskoierari askok zor dizkio:

mespretxu, hornitu, abiatu, solairu, masaila, pitzara, beira, saiatu, ostatu, sarraila, bailara, kai, txistera, ganibet, sasoi, ausarta, herdoil, harrapatu, kausitu...

Halaber, xarnegoak deitzen zieten euskaldunen eta gaskoien artean osatutako familiei, sarritan Aturri ibaiaren aldean.

Ipar Euskal Herritarrentzat, Bordele euren hiri nagusia da; Akitaniako hiriburua izanez, hara begiratzeko joera daukate.

Eta ez al zen Akitania euskal herri zaharraren lurraldea izan?
Han topatu ziren euskararen antza zeukaten lehenengo hitzak.

Akitania hitzatik Guiana hitza datorkigu, Hego Amerikan Frantziak daukan kolonia bezala.

Izan ere, euren neurriak kontuan hartuta, Euskal Herri atlantikoarra Bilbo eta Bordele hirien artean kokatzen da, hauexek dira hiri garrantzitsuenak euskal herritarrentzat, batzuek Bilbora begira, besteek Bordelera, ez dago parean jar daitezkeen beste hiririk.
Iruña, ostera, hego-hegoaldean (erditik zeharkatzen duten mendien beste isurialdea) daudenentzako hiria daukagu, bere garrantzi historikoa ez ahantziz.

Nire etorkizuna Bordelen ei datza.
Estatu espainiarretik ihesika, Garonako porturaino eraman nazakete geroaren haizeek.

Bisitaren bitartean, kale bordelesetan ibiliz, kutsu britainarra igarri nion hiriari.
Zeharo galanta eta xarmaduna, zalantzarik gabe.
Era berean, Frantzian eta Erresuma Batuan soilik topatzekoak diren etxe motak behatu nituen, Espainian seguruenik ez daudenak.

Bere aire freskoak eta giro alaiak ilusioa piztu zidaten, nolanahi ere.

Nihon Jaia: Dragoi berdearen barruan.

2010-12-07T20:16:00.002+01:00

Duela aste gutxi Japoniari buruzko bigarren jaialdia ospatu zen Bilbon.

Hasieratik zein lekutan izango zen ez zegoen argi, baina, ate-irekitzea arestian izateagatik, non eta Miribilako kiroldegi berrian egin zen.

Eraikin berri honen ezaugarririk bitxiena bere azaleko egitura da, dudarik gabe.

Kanpoko gainazal osoa (beheko aldea izan ezik, ateak eta zutabeak dauden gunea) ezkatez egindako estalki zilindrikoa dauka.

Gainera, ezkata hauek erronboideak dira, azpiko mutur zorrotz-zorrotza dutenak, eta berde bizi batez margotuak, tonu ezberdinetan. Bata bestearen gainean jarrita daude, euriaren kontrako armadura itxia izango bailiran.

Bere osotasunean, dragoi baten bizkarra ematen du eraikinak.

Egia da lehenago Japoniatik zetorren guztia gehiago maite nuela, baina afizio hori ez da niregan batere desagertu, eta oraindik oso gustoko daukat.

Izan ere, orain dela urte batzuk japoniera denboraldi batez ikasi nuen, Bilbon bertan irakasle japoniar batekin, eta hitz askoek nire buruan jarraitzen dute, ni konturatu gabe.

Euskarak eta japonierak benetan elkarren antzekotasuna partekatzen dute, fonetika, morfologia eta sintaxi arloetan, eta tankera berdina duten berba multzo bat dauzkate.
Beraz, euskaldunontzat errazagoa da hizkuntza hori ikastea.

Erakustaldiari erreparatuz, denetarik apur bat zegoen.
Noski, esparruaren gehiena erakusketek hartzen zuten, hala ere, ekitaldientzako guneak zabalak ziren: eszenatoki handi bat, tatami bat eta zenbait toki mahai eta aulkiekin (tailer eta jolasentzat).

Erakusketen artean, nabarmenenak ziren kimonoak, yukatak, bonsaiak eta ikebana.

Kimonoak eta yukatak Japoniako jantzi tradizionalak dira, oihal atal bakar batez eginak, gizonezkoentzat zein emakumezkoentzat, nahiz eta azken hauek deigarriagoak izan, udan zehar erabiltzen diren yukatak, batez ere.

Zuhaitz txikiak lortzeko asmoz inausketa eta zainketa berezien teknika Japoniatik badatorkigu ere, mundu osoan ezagun ditugu bonsaiak.
Dena den, ale ikusgarriak zeuden hor, Asiako eta Europako motakoak. Txunditu ninduten hosto eta adar xehe-xeheak zeuzkaten zuhaitxo horiek.

Botanika sailan ikebana ere sar genezakeen.
Heian garaiko budismoarekiko eta gorte inperialekiko erlazioan sortua, ikebana loreak taxutzeko artea da.
Ni ez naiz artelan horiek begibistan bere neurriz estimatzeko gai, baina bazeuden lore-sorta adibideak, loreontzietan ondo apainduta.

Horretaz gain, jardunaldiek zirauten bitartean gisa ezberdineko tailerrak eskaintzen ziren, hala nola, zeinu japoniarrak (kanjiak) tintaz eta pintzelez idazteko era (shôdô), eta xake japoniarra deritzon go jolasaren oinarrizko arauak irakasteko ikastarotxoa.

Origami tailerrarik ez nuen ikusi, erakusmahai baten gainean arte honen emaitza batzuk egonagatik.
Origami mendebaldean papiroflexia deitzen den papera estaltzeko arte japoniarra da. Paperezko kurriloek Japonian zorte onarekin lotutako esanahia daukate, eta oso arruntak dira.

Baina, zer esanik ez, jaialdiaren ardatza ekitaldiak ziren.
Nik neuk askoetara asistitzeko aukera izan nuen eta denbora ez nuen edonola ere galdu.

Larunbatean berandu heldu nintzenez, sukaldaritza japoniarraren gaineko hitzaldi-eztabaida bukatzekotan zegoen. Beren-beregi eraman zuten sukaldari japoniar ezagun bat ikuslegoaren galderak erantzuten zebilen.
Ni iritsi baino lehen, fugu, puxika-arrain pozoitsua, jendeaurrean prestatu omen zuen.

Ospe handiko sukaldaritza dugu Japoniakoa, eta kiroldegiaren bazter batean Gernikako Ikegutxi jatetxeak sukalde inprobisatua egokitu zuen.
Antza denez, Ikegutxi jatetxea Euskal Herrian daudenetik sukaldari japoniarrak dauzkan jatetxe bakarra da.
Gyûdon (okela, behikia, arrozarekin) katilu goxo bat lortu nuen txoko hartan.

Arratsaldean kontzertuak egon ziren.
Lehen ez nuen inoiz musika japoniarra zuzenean entzun, baina ezagutzen banituen musika tresna tradizionalak.
Egun hartan taiko, shamisen eta shakuhachi jotzen zituzen, igandean berriz, koto biren saioa egon zen.
Igandean ere, dantzarekin batera shamisen jo zuten, eta shakuhachiren solo luze baino luzeagoa eskaini zen.
Taiko talde berberak bi egunetan errepikatu zuen.

Labur azalduz, taikoa Japoniako danbor erraldoia da, shamisena kitarra moduko musika tresna bat, shakuhachia txirula japoniarra eta kotoa altzoan jartzen den harpa mota bat.

Borroka-arteen emanaldiak ere egon ziren.
Larunbatean begietsi nuen lehena jûjutsua izan zen, kolpeak dotore ekiditzeko teknika-bilduma dena, jûdôa hauetako mota bat delarik.
Izan ere, jû hitzak "dotore" esan nahi du, jutsu teknika eta dô bidea.
Polita baina apur bat mantsoegia.

Jarraian, kendô borrokaren teknika pilo bat erakutsi zuten.
Ken berez "ezpata" izan arren, erabiltzen zituzten armak katana, bokuto eta naginata ziren.
Bokuto edo bokken egurrezko makila bat da, eta naginata oso lantza luzea (bi metrokoa).

Astiro-astiro egin zituzten ikasitako mugimenduak; alabaina, oro har aparteko espektakulua izan zen.

Igandean, ostera, aikidôrekin hasi ziren emanaldiak.
Dozenaka pertsonek hartu zuten parte, gazte-gazteak eta zaharrak era berean.
Dirudienez, borroka hau belauniko eta arrastaka gehienez praktikatzen da, hainbeste jende zegoen aldi berean mugitzen zeren erakustaldi hori besoz eta hankaz osatutako zurrunbilo bilakatu baitzen. Nik dakidala, denbora osoa zoruan ematen zuten.

Geroxeago, beste kendô talde desberdin bat azaldu zen, iaidô ere egiten zuena.
Borroka bi horien arteko desberdintasunak ez nituen ondo aditu, baina argi dago hiru ariketa bereiztuak agerrarazi zituztela.
Alde batetik, katanak zorrotik ateratzeko erabilera koordinatuak egin zituzten taldearen maisuek, bata bestearen ondoan.

Bestetik, egurrezko bokutoarekin elkarren aurka borrokatzen ari zirela planta egin zuten, binaka.
Azken zati batean, zoro hasi ziren elkarrenganako kolpeak ematen, goitik behera banbuzko shinaiekin, garrasika, armadura jantzita eta guzti zeramatela.
Aitortu behar dut barregarria iruditu zitzaigula.

Gogokoen daukadan kyûdôa ez dakit egon zen ala ez (kyû= arkua), baina ezezkoan nago.
Oso arte ederra eta lasaia da arku-tiro japoniarra, budismo zen adarrean garatua.

Alde fisikoa ez ezik, hitzaldi anitz ere plazaratu zituzten.

Larunbatean, eszenatokiaren gainean, Salamankako unibertsitatean irakaslea ei zen japoniar jator batek nô antzerkiari buruz hitz egin zigun.
Tipo xelebrea zen hori. Berak ahoskatzen zuen modutik gaztelera ondo ez zekiela zirudien, baina hala ere konferentzia osoa irakurri zuen.
Tarteko zatietan, nô antzezlanen abestiak kantatu zituen; gure belarrientzat gogorregi, agian.

Igande goizean, lehenengo euskara-kanji hiztegia edo gidaliburua aurkeztu zuten.
Tamalez, ni ez nintzen garaiz iritsi, eta beraz garrantzizkotzat jotzen dudan arren ezin dut gehiagorik esan.

Halaber, kuriosoa izan zen, baina gazteleraz haikuak idazten dituzten nafarren elkarteak hitzaldi-tailerra interesgarria eman zuen.
Haikuak nolabaiteko poema laburrak dira, jatorriz japoniarrak, baina edozein hizkuntzaz molda daitezkeenak.
Haikuak egiteko arauak oso zorrotzak eta mugatuak dira, unean uneko hausnarketa batetik sortzen den sentimendua adierazteko. Oso zaila omen da arte hau jabetzea.
Aisialdi asko eta baretasuna behar dira idazkera honetan sakontzeko.

Azkenik, go hitzaldira abiatu ginen, lehen aipatu dudan xake japoniarra.
Kontua da ez dela batere xakea, eta ezer gutxi daukate amankomunean.
Go jokoa taula handiagoan jolasten da eta izkin guztiak erabiltzen du. Fitxak dilista-formakoak dira, zuriz eta beltzez.
Mintzatzaileak esan zuenez, adimen eta irudimen handiak behar dira, eta estrategia-zentzu landua, maila altuko jokalaria izan nahi baduzu.
Jokoaren xedea ez daukat hain argi, beste jolasetan bezala, aurkarien fitxa guztiak menperatzeko, baliteke.
Behintzat, solasaldian adierazitakoak jakinmina piztu zidan.

Gaurko kultura edo azpikultura den manga eta animeren ingurukoek euren lekua bazeukaten (cosplay lehiaketa barne), jakina, baina nik ez nien kasu handirik egin.

Erakustaldia ikusita, edonor azkar konturatzen da Japoniako kulturaren zenbait adierazpen Txinatik datozela, baina Japoniaren meritua moldatzea izan da, zuhur egokitzea, euren aldaera propioarekin.

Laster neu egongo naiz Japonian, eta ospakizun hau hango kulturarekiko grina berpizteko era aproposa izan da.

EiTBeko elkarrizketa

2010-11-24T11:55:00.008+01:00

Astelehenean niri egin zidaten elkarrizketa argitaratu zuten EiTB.com-en webgunean.

Elkarrizketa Couchsurfing-i buruzkoa da, berez, baina gai hau bidaiekin lotura estuan dago.

Hedabideek betidanik izan dute deigarri zure etxearen ateak bidaiari ezezagunei irekitzea eta horren inguruan askotan harremanetan jarri dira nirekin.

Esate baterako, iaz Roge Blascoren irratsaioan horretaz berbetan egon ginen.

Benetan bai dela bidaiatzeko modu ezberdina.

Klikatu irudian elkarrizketa osoa irakurtzeko.

Maroko

2010-11-15T01:28:00.034+01:00

Afrikan egon naiz, bizitzan lehen aldiz.
Amerikan egonaldi laburra eta gero, Europa (ia) osotik igaro ostean, Asiara abiatu baino lehen, Afrikako lurrazalaren hautsa zapaldu dute nire oinek.
Duela hilabete gutxi, Europan aurkitu nezakeena baino exotismo handiagoa nahi nuela nenbilen kexu, eta Marokon aski izan dut, ziur.

Benetan hausnarketa batzuk sortarazi dizkit Marokok, ezagutzen nuenarekin alde handiak aurkitu baititut.

Planteatzen zitzaidan eran, bidaia hau Asiakoaren entsegu orokorra izango zen.
Beraz, ez nuen hegaldirik hartuko, eta etxetik zuzen abiatuko nintzen nire helmugara, kilometroak eta kilometroak lur eta itsasotik.

Halaber, topatuko nuen gizartea eta Asiako zenbait herritakoa antzekoak izango zirelakoan zerbait garrantzitsua ikasiko nuen, eta nolabait han eta hemen azalduko zitzaizkidan zailtasunak aurreikusteko gai izango nintzen hortik aurrera.

Iberiar penintsula osoa zeharkatu nuen, bai, baina azkenean uste nuen baino beranduago.
Hasi nintzen lehenengo egunean jadanik arazoak izan nituen.

Inoiz gertatu izan ez zitzaidana, Bilbotik Madrilerako autobusa bi ordu geroago heldu zen, eta hori dela kausa Kadizerakoa galdu nuen eta halabeharrez Madrilen gaua pasatzera behartu ninduen.

Aitortu behar dut halako ezustekoetan askotan haserretzen naizela, baina gogoa baretzen saiatu nintzen, eta azkenik folk taberna batean alboka jotzen bukatu nintzen.

Biharamunean, tren bat hartuta Algezirasera iritsi nintzen eta ferry baten bidez Tangerren lehorreratu nintzen, kontinente batetik besterako muga gainditutakoan.

Tanger
Marokon, portuko geltokian errege alauitaren irudi erraldoiak agurtu ninduen lehenik.
Itsasontzian ezagutu nuen bidaiari amerikar batek hotel batera lagundu zidan.

Hotel Continental.
Aberats kolonialen oinordea, Tanger "lurralde internazional" izendatu zuten garaikoa.
Gidaliburuan jartzen zuten ostatu merkeenen artean, baina bidaiaren garestiena atera zitzaidan.
Lehenengo eguna zenez, ez zidan asko axola.

Asmoa neukan Marokoko iparraldetik erdialdera joatea, eta gero handik, Marrakeshetik, hegazkinez itzultzea.

***

Aurrena txunditzen zaituzten gauzetan, aipagarria da jendea turista zarela konturatzen den bezain laster zuregana hurbiltzen dela, intentzio ilunekin gehienetan.
Baina, are okerrago, gero jabetzen zara atzerritarrekiko joera hori iraunkor bihurtzen dela bidaian zehar, eta gauzak ikaragarri zailtzen ditu.

Ulergaitz egin zitzaidan ere bai, zergatik bi ordutako atzerapena daukaten.
Alegia, joan nintzenean erdialdeko Europako ordutegian 20ak aldera sartzen zen eguzkia, baina Marokon bi ordu lehenago, 18etan, eta ildo berean, 6etan sortzen zen.
Denden ordutegiak, aldiz, berberak ziren (9ak inguru irekiten zituzten) eta ez nion probetxuzko ezer igarri (baliteke eguzki-orduen murrizketa udan baliagarria izango dela, baina udazkenean batere ez).

***

Ailegatu nintzeneko euriak harrera egin ninduen gau hartan, baina hurrengo goizean eguzki epel batek esnatu ninduen, eta hotelaren balkoian gozaldu nuen, zegoen luxua eta giro kolonialarekin harrituta.

Tanger ez dela benetako Marokoa entzunda neukan, behin eta berriro, baina nik ezin nuen epaitu, Marokora iritsi berri.

Itsasora begiratzen duten etxaurre zurietan nabari zen kolonialismoaren eragina, estilo erdi afrikar, erdi europar horretan, 19. mendeko arkitekturaren oroimen hartan.
Hala ere, hiri marokoar guztietan dagoen alde zaharrak, medina deritzona, espero zen itxura zeukan, hau da, labirinto baten modukoa, kale estuak eta sigi-sagan doazenak, denetariko denda eta merkatu txikiez josita.

Hauetan erraz gal daiteke bidaiaria, baina hor datza beren xarma.

Nire atzetik zebiltzan horietako astun askok esan zidaten egun hartan merkatu bereberea zegoela, mendietatik etorritako emakume berebereek antolatu omen zutena, sendabelarrak eta halako gauzak saltzeko.

Hori izan zen kultura bereberea bizi-bizia zegoela hauteman nuen lehen aldia.

Maroko hitz bera hizkuntza bereberetik dator, Marrakesh hiriaren izenetik, nahiz eta arabiera ofizialean Almaghrib jarri zioten herriari, "Mendebala" esan nahi duena.

Tetouan
Egun berean, Chefchaouen izeneko herrirako bidean, Espainaren agindupeko lurraldearen hiriburua izandako Tetouanen gelditu nintzen.

Kontua da duela bi mende potentzia europarrek Afrika osoa eragin-eremutan banatu zutela, eta banaketa horretan Espainiari egokitu zitzaion Marokoko iparraldea nahiz Mendebaldeko Sahara. Frantziari, berriz, Marokoren gehiena.

Banatze lotsagarri honek Marokon aztarna asko utzi ditu, edozein herri afrikarretan legez.

Tetouani, esaterako, kutsu espainiarra antzematen zaio, eraikinetan batez ere, penintsula iberiarreko hirien Ensantxe auzoetan dauden modukoak.
Hizkuntza europarrek ere lorratzak laga zituzten; frantserarena sakonagoa eta zabalagoa.

Gaur ere oraindik, frantseserak lingua franca moduan jokatzen du, Marokok gainontzeko munduarekin komunikatzeko erabiltzen duen hizkuntza.
Eta ez hori bakarrik, edonon topatzekoak ziren frantsesera hutsez idatzitako iragarkiak, kaleetan, dendetan...

Bitxikeria bat.
Hain astunak izaten hasi ziren kale-gidari faltsuak (zerbait erostera eraman nahi zintuztenak, edo zuri jarraitzearen truke dirua eskatuko zizutenak), ezen euskarari ekin bainion.

Bai, irakurrita neukan zenbait aholku iruzurgileen aurka: kasurik ez egitea, ezetz tinko esatea, etb. eta hauetako bat hauxe zen: urrutiko hizkuntz ulertezina besterik ez zenekiela plantak egitea, besteek adi ez dezaten.
Horri irmo eutsi nion bider askotan, norbait gazteleraz edo frantseseraz hitz egiten hurbildu zidan bakoitzean, eta arrakastatsua izan zen teknika. Laster aldentzen ziren, amorruak hartuta.

Chefchaouen
Arratsalde hartan Chefchaouen herri politara iritsi nintzen.
Chefchaouenek bi gauza dakarzkit burura.
Bata, euskaltegian nengoenean hari buruz irakurri genuen testua, eta gero kide batek eskaini zigun deskribapena, bera han jada egona zela.
Garai hartan nekez konprenitzen nuen nolakoa zen hain zirudien urruneko lurraldea.

Bestea, nola ez, gurean "txauen" (edo "chawen", sic) hitzak hartu duen esanahia, jende askok han bertan gogoz bilatzen duen produktuarekin lotura estuan.
Hango kaleetan zuri saltzeko prest beti omen dabiltza, nahiz eta ez erre.

***

Chefchaouen ere Estatu Espainiarren menpe zegoen. Egun haietan, Xauen zeukan izena.

Baina beste gauza guztien gainetik Chefchaouenen kolore bat dago: URDINA.
Eta gainera, urdin mota oso berezi eta xarmagarri bat, zuri kolorea gehitua, udaegun baten zeruko urdin argia.
Diotenen arabera, hango juduak hasi ziren tradizio bitxi honekin, haietako askok penintsulatik erbesteratuak.
19. mendean, espainiarrak hara ailegatu zirenean, sefardi gazteleraz oraindik egiten zuten juduak aurkitu ei zituzten.

Mendi-hegal batean, alde zaharreko horma guztiak urdinez margotuta daude, eta sortzen duen efektua harrigarria da.
Aurreko egunean bota zuen zaparradaren ondorioz margotu berriak izango bailiran geratu ziren paretak eguzkipean, distiratsu-distiratsu.
Parean, Rif mendikatearen puska bat.

Rif mendiei harira, Tetouanetik ere ikusi ahal ziren, iparraldeko lurraldeari izena ematen diotenak.
Tetouango parke batean, telefonoz Rif mendiez ari nintzelarik, agure bat nigana etorri zen.
Hizketan ari ginen, jarrera adeitsua zeukala konturatutakoan.
Gasteizen zuela anaia edo arreba bat (hori ez nion ondo ulertu, gazteleraz ari zen arren) bizitzen, espainiarrak ongi etorri hartzen zituela, amerikarrak baino nahiago zituela, euskaldunak eta Rifeko berebereak anaiak zirela...

Abd el-Krim iraultzaileak ez omen zuen gauza bera pentsatzen.
20. mendearen hasieran, Marokoko zati hori Espainiak zeukala, Rifeko guda piztu zen, non milaka berebereek euren eskubideen alde borrokatu zuten, eta tarte txiki batez errepublika independente bat sortzea lortu zuten.

Baina mendikateak ez zituen soilik gerrillariak ezkutuan, egunera arte ere tximinoen populazioa mantendu da, eta turista askorentzat ikusteko aukera paregabea da.

Marokoko mendietan lehoiak ere bazeuden, antzinean; 20. mendera arte iraun zuten gixajoek.

Fes
Ondoren, Fes hirirako bidea hartu nuen.
Fesek, Meknes eta Marrakeshekin batera, "hiri inperiala" deitura partekatzen du, Erdi Aroko erresumaren hiriburuen bat izan baitzen.

Erdi galduta, Chefchaoueneko autobus geltokian bi ordu itxaron eta gero autobus ziztrin batera zuzendu ninduen geltokiaren arduradun batek.
Beste bidaiari batzuek kontatu zidaten halako autobusak herriz herri ibiltzen zirela, eta sarritan oiloak eta ahuntzak sartzen zituzten barrura, baina ez zidan halakorik gertatu.
Alabaina, autobusaren sabaiaren gainean fardel batzuk bai jarri zituztela eta poliziak ekipajeak aztertzeko bi aldiz gelditu gintuen.

Bidean ikusi nituen paisaiak benetan ikusgarriak ziren, baina aldi berean, Gaztelan edo ikus daitezkeenekin antza zeukaten. Betidanik uste dugu Maroko lehorragoa zela, eta aitzitik, berdetasuna han-hemenka zegoen.

***

Milioi bat biztanletako hirian sartu nintzeneko bere giro nahasiak harrapatu ninduen.
Hiri zaharra harresiek inguratuta dago, guztiz, eta hauetan ateak zeuden, arku arabiar ezagunek koroaturik.

Lohiz eta gorotzez jositako sarreraren lurzorua zapaldu ostean, hauetako batetik barrura sartu nintzen, asto batzuk, zamak soinean, hor zeudela.
Han bertan hasten zen nahastea; alde batetik, merkatarien postuak, edozein modutan jarrita, batzuek oihukatzen, eta erosleak joan-etorrietan; bestetik, turista inozoen bila zebiltzanak eta mota orotariko produktuen garraiolariak, motorraz, astotxoz ala bizikletaz, berdin zien.

Euri-tanta epelak jausten ari ziren ere bai.
Zinez, ez nuen Marokoko udazkenean hainbeste euri espero, baina oker nenbilen.

Zorionez, aurki teilatupean nengoen, medinaren barneko ostatu xume eroso batean, non familia bera bizi zen.
Patio moduko egongela zeukan etxebizitzaren erdian, eta hortik bigarren solairura eta gainerako geletarako sarbidea zegoen.

Medinako kale estuetan garbitasun eza nabaria zen.
Ibiltaria laster usain gogorrek gatibu aurkitzen da. Batzuk gozoak dira, besteak (gehienak?) ez dira hain atseginak, arrainena, hiltegiarena, larruarena, aragi ustelduarena, zaborrarena oro har... eta kiratsen arloan sar daitezke.

Noizean behin, ederto apaindutako iturriekin ere topatu nintzen, bazter abandonatuetan. Urak Erdi Aroko azpiegituretatik korrika egiten du hirigune zaharrean, eta antzinetik garbiketaren ikur bakarra izan da, erabiltzen dituen hodiak harrizko edo porlanezko geruza anitzen azpian datzate, ahaztuta eta kasu askotan, puskatuta ere.

Labirinto honetako estartak ogibide tradizionalen arabera banatuta zeuden.
Elikagaiak zein artisautza oroen emaitzak salgai zeuden, karriketatik barreiatuta, eta katuak nonahi zebiltzan, zer jango zain.
Jatetxeetan ere katuak niri begiratzen geratzen ziren, janaria eroriko zen unearen esperoan, ahalkegabe.

Jakien ildotik... oroigarri daukat mendazko tearen zapore bizia, oso espeziatuta eta edonon eskainita.
Honelakoa zen prozedura: zerbitzariak lehenik ur beroa botatzen zuen teontzira, han tearekin eta menda-belarrekin nahasten da, orduan tea teontzitik edalontzira isurtzen du. Edan baino lehen, berriro ere edalontzian isuritakoa teontzira itzultzen da. Azkenik, bigarren aldi honetan isurtzen dena edan daiteke.

Barre eragiten zidan merkatu batean ikusi nuen zerbaitek.
Alfonbratxo moduko estalgarri baten gainean, dozenaka oiloak lerrotan jarrita zeuzkan gizon batek, saltzeko asmoz.
Oiloak bizirik zeuden, noski, baina antza denez ez zeukaten estekarik, bata bestearen kontra uzkurtuta zeudela.
Isil-isilik zeuden piztiak, hauetako batek burua altxatu zuen arte eta kakara bota zuen. Jabeak, matxinada keinu hori ikusita, bizkor eman zion kolpe siku bat eta oiloak, azken oihu arranguratsua jaurtiz, etsi zuen eta ostera ere burua makurtu zuen.

Medinatik kanpo (Fes el-Bali), bazeuden bi auzo handi, alegia, Fes Jdid (arabieraz "Fes Berria" esan nahi duena) eta Ville Nouvelle (alde koloniala).
Soilik Fesen, hain hiri zaharrean, 700 urteko auzoari "berri" dei diezaiokete.
Fes Jdiden barruan Mellah dago, auzune judutarra. Izena, berez, "gatz" hitzetik dator, zeren eta juduak bere salmentan aritzen baitziren.
Gaur egun, baina, judutegian oso judu gutxi daude. Askok Ville Nouvellera mugitu ziren, edota Rabatera, edo, azkenik, Palestinara.

Hala eta guztiz ere, sinagoga baten funtzionamenduak indarrean darrai, bisitarientzako ikuskizuna besterik ez bazen ere.
Ni handik pasatu nintzanean turista amerikarren aldra bat sarreratik urrats gutxitara pilatzen zen, rabbiarekin ingelesez berbetan.

Segidan, ostatura itzultzekotan, iluntze aldean bide ezezagun batetik sartu eta berehala galdu nintzen. Biraka nenbilen tarte batean, sartu nintzen tokira itzuli arte, momentu batez izuak harrapatu izanda.

Fesen ikusi nuen azken gauza jauregiaren urrezko atetzarrak izan ziren. Egun euritsu hartan ez zeukaten behar zuten bezain distira; edonola ere, turistak hauen aurrean fotografiak ateratzen zabiltza.
Nik gidaliburuaren azalean ikusiak nituen.

Rabat
Rabaterako iristea nolabait baregarritzat hartu nuen.
Egungo hiriburua bada ere, ez du ematen hain kaotikoa denik, Fesen aldean.
Berez, hiriburu koloniala besterik ez da Rabat, euren garaian frantsesek inposatu zutena.
Maroko menperatzeko arazoak saihestu nahian, Frantziatik azkar heltzen den leku bat behar zuten, itsasotik gertu dagoena.
Horretaz gain, gortearen azpikerietatik alde egin nahi zuten frantsesek, ezegonkortasuna ekartzen baitzuten, eta horiek garrantzitsuak ziren Fesen.

Aginte kolonialista baino lehen, Rabatek eta aldamenean dagoen Sale portuak piraterian jarduten zuten, aro batean ospe handikoak izan ziren pirata berebereen babeslekua. Afrikatik Islandiaraino hedatzen ziren euren lapurretetan eta eraso orokorretan.
Marokoko erregeek ezin zituzten zeharo kontrolpean eduki, eta eremu hartan bolada luzeko "errepublika kortsarioa" osatu zen.

Frantziaren menpearen ostean mendebaldeko hiri moderno bilakatuta dago Rabat.

Pasealdi lasaia eman nuen, bere itsasaldeko harresietatik eta bere kasbah zuri-urdin zaharretik (Al-Andalusetik ihesitakoek eraikia), ilargierdia olatuen eta hondartzaren gainean distira egiten zuela, maiteminduak ilunabarrean elkartzen diren gunetik.
Beharbada, bidaiaren ostatu txarrenean lo egin nuen, baina ez zidan kezkatu.

***

Rabateko tren-geltoki nagusia txukun eta dotorea zen, dena marmolez, beiraz eta metalez egina.
Handik tren berri-berriak Marrekesherako norabidean eraman ninduen.

Ez nintzen Casablancan gelditu.
"Ez du merezi bisitatzea, ez du merezi, ez xahutu zure denbora Casablancan."
Hori maiz entzun eta irakurri nuen.

Marrakesh
Kostaldetik urrundu ahalean, trena helmugara hurbiltzen ari zen neurrian, gero eta pasaia idorragoak agerikoak ziren.
Horrek bai ematen zuen egiazko Marokoa, gogoan generamana, behintzat. Marokoar beraiek halaxe esan zidaten ere bai.

Noizbait Marrakesh caravanserai bat zen, Tonbuktutik etortzen ziren karabanen geralekua.
Horren inguruan azokak (arabieraz "souq" esaten diete) sortzen hasi ziren, bazarrez bete zen erdialdea eta azkenean adobezko harresiak altxatu zituzten.
Kalezuloetan bat batean atari ikusgarriak azaltzen dira, eta barnean fondouqak, artisau baten etxebizitza zein tailerra, bere artea egunera arte etengabe garatuz, eta berrikuntza sortuz joan den lekua.

Marrakeshen bihotzean kokatuta, Djemaa El-Fna plazak bisitariaren arreta arin bereganatzen du.
Gisa guztietako kale artistak eta saltzaileak hor biltzen dira, turistaren diru eske: laranja-zuku freskoak eskaintzen dituztenak, lurrinak eta esentziak salgai zeuzkatenak, sugeen hipnotizatzaileak, dultzainak (gaitak) joz saskitik aterarazten eta euren erritmora dantzarazten zituztenak, tatuaiak egiten zituzten emakume berebereak, ura zeramatenak, oso era deigarrian jantzita...

Teilaturiko bazar galerietara barruratu nintzenean orientatzeko sena erabat galdu nuen.
Lantzean behin, estalperik gabeko plazatxoak eta txiroago ematen zuten kalearte hustuek, baina oroz gain amaigabeko azokak. Ezinezkoa zen non zeunden jakitea.

Hango saltoki batean zintzilikaturik txirulak eta albokeak zeuden; musika tresnei so geratu nintzen.
Oso itxura berezia zeukaten, hemengoen aldean oso bestelakoak ziruditen, baina familia berberarenak, dultzaina eta albokaren eitekoak.

Produktu nabarmenenetan artean, azukrez, eztiz, irinez etb. prestatutako gozoki koloredunak eta fruitu lehorrak egundoko erakustokietan begibistan zeudenak.

Gauez, plaza nagusira bueltan giroa apur bat aldatuta zegoen, hau da, postu guztien argiak piztuta, eta behin-behineko jatetxeak nonahi irten ziren (goizean ziurtasunez hor ez zeudenak), euren sukaldetatik keak hedatzen eta musika soinuak oihuekin nahasten, are ozenago, dendariek zuri geldigabe deika.

Ñabardura guztiak begirada batean atzematea zaila zen, iluntasuna eta aldi berean usain-hodeiak airean libre, argi itsugarriak eta zaratak horren giro irrealean elkartzen ziren.

Bazeuden ere Afrika beltzatik etorritako gnawa perkusionistak, jatorria Mauritanian bide daukatenak. Gau osoa ematen dute kriskitinei eta danborrei kolpe-kolpeka.

***

Hurrengo egunean, ohiko leku turistikoak bisitatzeko egokiera aprobetxatu nuen.

Horietan, elkarren ondoan dauden Ben Youssef madrasa eta Marrakesheko Museoa bereitzen dira.
Eraikin historikoetan egokituta, plaza nagusitik medinaren beste muturrean kokatuta daude eta beraz labirintoa zeharkatu behar izan nuen (berriz galdu nintzen).
Marrakeshen baino inon ez nuen sarrerarik ordaindu. Marokoko mirariak normalean muxutruk dira eta kanpoaldean daude, ez da inon berezirik sartu behar.
Salbuespenak hor ditugu: Marrakesheko gune miresgarriak gozatzea derrigorrezkoa da, nahiz eta ordaindu behar.

Madrasaren eta museoren barneek izugarrizko edertasuna daukate, gehienetan isiltasunean dastatu ahal dena.
Arkitektura arabiar klasikoaren adierazgarri onak dira, baita berritzaileak ere, nonbait.
Madrasak garai batean eskola islamiko balio zuen, eta ikasleak han bertan bizi ziren, egun ikus daizteken gela ñimiñoetan.
Erdialdean patio altua dauka, non eguzki izpiak lotsati barrentzen diren, urmael bat lasai-lasai ferekatuz.

Badi izeneko jauregiaren hondakinak begiztatu nituen ere bai; handik Saaditen hilobiak ikustera abiatu nintzen, eta turista-masak ongietorria eman zidan.
Eguzki-galdatan ilara luzea osatu genuen, eta itxaronaldia bukaezin egin zitzaidan, baina horrek ez zidan eragozten barrua ikustea (bost minutu besterik ez zen behar behin iritsita).

Djemaa El-Fnatik hurbil Koutoubia meskitaren dorrea ikustekoa da, zuhaitz exotikoen parke batek inguratuta, Sevillako Giraldarentzako eredua izan zena.
Marokon, beste herri batzuetan ez bezala, moskeetan musulmanak ez direnak ezin dira sartu.

Hilerri judutarra azaletik aztertu nuen.
Ehunaka kare zurizko hilobiek osatzen zuten pasaia, izenik ez, seinalerik ez.

***

Eskualdeko mapak arakatzen nenbilelarik, hain hurbil zeuden Mauritania, Mali... errepide afrikarren norabide infinitoa hartzeko tentazioa nire baitan piztu zen.

Arratsalde hartan sortalderantz hartu nuen autobusa.

Ouarzazate
Marrakeshetik nahiko berandu irten zen autobusa, eta gainera, gidaliburuan jartzen zuena edo esan zidatena baino askoz luzeagoa zen bidaia.
Sahara ikustea neure buruari jarri nion hurrengo xede, eta horretarako Ouarzazatera joan behar nuen.
Herri horrek "basamortuaren atea" zeukan goitizen, eta beraz beren-beregi joan nintzen.

Iritsi nintzen bezain laster diru iruzurra baten biktima izateko zorian egon nintzen.
Pasadizoa ez dut kontatuko hemen, baina korapilotik irtetea erdietsi nuela jakitea nahikoa da.

Sahara
Gertakizun txarrak gorabehera, goizean berehala abiatu ginen.
Miliak eta miliak jeepez egin genituen, Erg Chebbi dunetara heldu arte.

Bidean, tarteka, adobezko kasbah-k, desertuko herriaren gotorlekuak eta merkatuak, karabanarentzako aterpeak, palmondoz osatutako oasi berde-berdeen erdian.

Haranan zehar ibai bakar bat zebilen eta honetako urertz bietan munduko oasi handienetariko bat luzatzen zen.
Oasi honen alboan jeepa gelditu genuen palmondo batetik datilak hartzeko. Gozoak ziren, baina ondorio kaltegarriak izan omen zituzten, batek daki.

Tankera arraroko harrizko mendi-multzoak atzean utziz, hautsez estalitako eremu lehorretatik hareazko lekaroraino bidaiatu genuen.

Marokon egindako bidaiaren alderik mamitsuena, zer esanik ez, basamortuaren erakarpen arrotza izan zen.
Apika, kultura zinematografikoak bultzatu gaitu dunerako erakarpen horretara.
Gorri-urrezko harea xeheen aurrean behatuz eragiten den lilura ondo deskribatzeko ez dago hitz aproposik eta irudiei begirada bat ematea gomendatzen dizuet.

Hori bai, luzaroan gomutan izango dut ilbetepean bidaiaturiko zeharkaldia, kanpamenturaino, gameluz izarren azpian.

Sentimendu kontrajarriak jasan nituen ibilaldi hartan.
Gamelu-gidaria eta biok bakarrik geunden, eta ni noiz helduko beldur nintzen, argi hurbilenak kilometro askotara baitzeuden.

Halako batean, gamelu-gidariak, touareg urdinez jantzita eta guzti, tabako pakete bat atera zuen eta erretzen hasi zen.
Horretan zegoela, eskuko telefonoak jo zion eta hor, desertu erdian eta gamelua atzean, mugikorrez hitz egiteari ekin zion.
Une bateko magia apurtu zidan.

Lekaro galdu hartan ilunsentia, eguzkia bere amarengana joaten, dunen azpian ezkutatzen, eta egunsentia begietsi nituen.
Beraz, esan nezakeen ipurdian hartu nuen mina (ordubete baino gehiago gameluz ibili nintzen eta) barkagarria zela.

Gerokoa, afaria zerbitzatu ziguten kanpamentuan, goxo-goxoa, bigarren platera oilaskoa zen, zapore oso gogorrakoa, espeziatua ere, limoiaren gustu garratzarekin, oliba beltz-moreekin lagunduta.

Kanpamentuan beste gonbidatu batzuk zeuden. Hots, familia alemaniar bat eta amerikar batzuk.

Afaria bitartean, familiaren batek hizkuntzei buruz itaundu zien desertuaren gidei.
Marokoko arabieraren aldaeraz (dariya) gain, desertuan hitz egiten duten hassaniya, eta hizkuntz berebere hiru.

Gaua bukatzeko, musika sesioa eskaini ziguten, batik bat perkusioa, eta horretan sartu nizkion nik bertan inprobisatu nituen alboka doinuak, gonbidatuen harridura pizten.

Primeran prestatutako gauarengatik eskerrak eman ondoren, haima baten barruan egin nuen lo, azken finean oihal lodi batzuk baino ez zena, baina eroso-eroso, "goian zerua eta behean lurra".

Marrakeshi agurra
Marokon igaro nuen azken eguna ez zen batere erraza.
Itzarri nintzenean digestio-arazo bat neukala nabaritu nuen.
Jan edo edan nuen zerbait, auskalo zer. Janari-pozoinketa horrek ikaragarrizko beherakoa eragin zidan, eta ezin izan nuen ezer jan egun osoan.

Gaitzak jota, erdi lo, gauez Atlas mendietan gaindi genbiltzanean harrizko erraldoien itzala soslai somatu nuen, autobusaren gortinetan barrena.

Marrakeshen atzera, ahal izan nuen moduan ia hiri osoa ibili nuen, autobusak utzi ninduenetik ostatura, motxila sorbaldan.

Hain urduritasun larrian nenbilen ezen gela ordaindutakoan kanbioak hartzea ahaztu baitzitzaidan.
Gelatik harrerara bueltatu nintzen.
Hotelaren harreragileak itzuli zizkidan kanbioak eta pasaportea.

"Zorionak!" esan zidan.
"Zer ba?" esan nion.

"Bi ordu barru zure urtebetetzea izango da eta."

***

Agian, pena ematen didan gauza bakarra Atlantikoko kostaldea, Rabat izan ezik, alde batera uztea izan da, desertuaren faborez, eta hori dela eta, Essaouira ikusi ez izana.

Hegazkinetik Afrika eta Europa, Atlantikoa eta Mediterraneoa aldi berean ikusi nituen.

EHn jira-biraka

2010-08-30T21:00:00.089+02:00

Ibilbidea bukatzerakoan, Euskal Herria uste nuen baino askoz handiagoa zela izan zen ageri-agerian azaldu zitzaidan lehen hausnarketa.
Aitortu behar dut Nafarroan bazeudela (badaude) leku interesgarri pilo bat ezagutzen ez nituenak.

Baina has gaitezen kontakizunarekin...

Dena prestatuta neukan, lanetik irten bezain laster, autoa hartuko nuen eta Txoriherritik hasiko nintzen Euskal Herrian zeharkako bidaia.

Ostiral arratsaldean, laurak inguru, Larrabetzutik nindoan Morgara joateko asmotan, Bizkaiko barnetiko bidezidorrak aukeratuz.

Batzuetan, mendiko bideak autoarentzako igarogaitz bihurtzen ziren, eta aurrerantz jarraitzea ala buelta emateko erabakia nire esku zegoen. Gehienetan aitzina segitu nuen.

Mendi-hegal atseginak, non urritan aurkitzen ziren baserri alderatu batzuk, baso txikiak osatzen dituzten zuhaitzez oihanduta daudenak, hodei mardul gris-zurien pean zegoen egun hartan nire ikusgai nagusia.

Halako batean Urdaibaira heldu nintzen, ohiko errepidera irteten den bide batetik.
Handik aurrera, nire arbasoak bizi izan ohi ziren lekua ikustea hautatu nuen: Urdaibai ibaiaren gainetik, Ereñora, Ibarrangelura, Ea-Natxitura...

Asabaren jaioterria, Gabika auzoa (Ereñon), Arkadia miresgarria, urruntasunaren antza daukana, nahiz eta ez hain urruti egon.
Han, bi agure eta atso batekin topatu nintzen, harriduraz agurtu nindutenak.

Eliza bat, ia axolagabetuta, sendo altxatzen zen auzo honetan, antzinako garaien oroipen.
Apika, han izan ziren pasa diren mendeetako familiakideak bataiatu, kristautasunak euskal herrian garrantzia zuen aroan.

Elorrio hiri noblea izan zen hurrengo helmuga.
Betidanik izan dut gustokoa, eta askotan egon naiz.
Bere Erdi Aroko erdialdean, aitoren semeen jauregien aurrean paseatzen, populazio gazte eta bizia ikus daiteke.
Hiribarnetik at kokatzen ziren zenbait baserri auzo ikusita, Argiñeta hilerria topatu ezinean, alde egin nuen Gipuzkoarantz.

Arrasate, arrats atea, Goizate eta goiz atearen parekoa, esanahi poetiko eta mitikoa duten erroak bilatuz gero.
Arrasate, Euskal Herriko bihotz kooperatibista, eta bere inguruko guztia sortarazi ostean (industria, bankua, unibertsitatea...), herri txiki batetik hiri handi dexente bilakatuta.

Aramaiora iristeko bidea ez zen erraza, AHTren lanak zirela kausa, desbideratze erraldoia (menditik gora eta behera haranean) hartu behar zen.
Mendebaldeko euskalkiak Araban bizirik darrai, eta entzunez egiaztatu nuen.

Baita ezezagun neuzkan herri gipuzkoarrak, hala nola Eskoriatza, eta ezagututakoak, baina ahaztuak, Oñati bezala, ikusteko aukera izan nuen ere.

Arantzatzu inguruko pasaia harritsu eta harritzekoa, sakona eta zakarra, baina ederra bere basatasunean, harkaitzak inondik goratzen.
Malda malkartsuak igarota, "santutegira" ailegatzen da, bere arte modernoko horma griseekin.

Barea eta tradizioa Araotz haran isilean, Toti Martinez de Lezearen eleberri batean agertzen dena, izan ere, kokaleku honek protagonisten bizitzaren ardatz dauka.

Urola aldetik bizkor ibili nintzen... Errezil herri gipuzkoar txikia igaro ondoren...

Tolosa hiri ikaragarria, bere alde zahar erakargarria, xinplea baina xarmaduna, eta barazki merkatua.
Tolosan ibaiak izpilu legez funtzionatzen du eta egun hodeitsu eta argietan margolan baten antza dauka.

Nafarroako iparmendebalaren edertasuna, bere baserri koloretsuekin, eta antzinako usadioak eta hizkera.
Leitza, nolabaiteko hiriburu kulturala esparru honetan, eta gero Zubieta eta Ituren, non urtero joaldunak (zanpantzarrak) ateratzen diren, ihauterien aroan.
Donezteben, berriz, gaztelera zen nagusi, aditu nuenaren arabera, beharbada handixeagoa delako.

Arantzan eman nuen hamabostaldi bat, duela 7 urte, euskaraz bizitzen.
Benetako herri bizia da, jendez beteta, barnetegiaren kontura, apika. Festaz jantzita, ikurrak nonahi, herriaren bizinahia eta oldarkortasuna erakutsiz.

Ibardin lepoa igota, Lapurdi osoa ikus daiteke handik.
Azkaine, Sara, Ainhoa, Ezpeleta, Ustariz, Hazparne.
Lapurdiko zenbait herrixka Frantziako turismoak menderatuta, euskal kulturari buruzko parke folklorikoa izango bailitzan.
Ezpeletan batez ere, hainbeste turista zegoen, ezen zaila baitzen kaletik ibiltzea, bazter orotan hango piper gorri-gorriak zintzilikatzen, eta nahi ala ez, saltoki guztiak produktu tipikoen (produits du terroir, beti eman dit beldurra izen horrek) dendak dira.

Nafarroa behereko herriek ez zeukaten ezer berezirik... Izturitzen zehar gidatu nuen, zeren Aintzina taldearen abesti batean aipatzen duten, baina ez nuen ezer deigarririk ikusi.

Donapaleun afaldu nuen, gizon multzo bat hor zegoela, zeozer ospatzen, eta ozta biziraun nituen euren ekintza mozkortuak. Frantsesez mintzatzen ziren, baina esküal kantak oihukatzen zituzten.

Zuberoa, beti bezala, itzela izan zen.
Mauleko gaztelu irmoa, dorre biribila eta bi begidun zubia dauzkana (Euskal Herrian nahiko bitxia), agurtu nahian hiriko muturrik garaienarako aldapa igo nuen.

Eraikinak oso ezberdinak dira, Biarnokoen modukoak edo, sentzazio diferente osoa ematen du oro har... grisa, harbelezko teilatu aldapatsuak, bailara berdeak, eta Auñamendiak urruntasunean, beheko biztanleen zaindariak.

Mendatea gaindituta, Itzaltzura heltzen gara, Piriniotako herri ttipi polit bat.

Otsagabiko karrika estuetatik minutu batzuk eman nituen.
Edozein txokotan ikuspegi bikainak behatu ahal dira: balkoietatik eskegitzen diren lore-sorta gorriak, horma zuri-zuriak, eta harri marroi ilunek izkinak apaintzen dituzte.
Mandragora likorearen bila ibili nintzen, aspaldian oso arruntatzat jotzen bainuen Nafarroako alde honetan, baina topagaitz bihurtu zen.

Zaraitzuaren ibaibidea jarraituz, nahi baino azkarrago Nafarroako alde lehorrera iristen da: Irunberri, Zangotza, Eslaba, Erriberri, Tafalla, Lizarra, Biana...
Ama Birjinaren eguna zela medio, Irunberrin eta Zangotzan nolabaiteko ospakizun erlijiosoak zeuden.
Irunberrin sartutakoan, alde zaharrean aurkitu nuen Erraldoien kalejira bat, udal banda musikarekin batera.
Zangotzakoa, berriz, oso bestelako itxura zeukan. Apaiz mordo bat, jantzi tradizionalekin, giro iluna eta larritasun aire nabarigarria. Espainia sakonaren islada.

Desertu tankera duen lurraldean haitz isolatuen gainean eraikitzen ziren herriak, lautada nabarrak inguratuta.

Erriberriko gaztelu indartsua urrutik somatzen da. Bere harresi sendoek mendeen joan-etorria ikusi dute.

Tafallan giro jaitsua aurkitu nuen, jai herrikoiak zirela eta.
Euskararen eta euskal herriaren aldarrikapen askorekin topatu nintzen, ikurrina pilo bat, eta abar... hain hegoaldean egoteko, harritzekoa, behintzat.

Lizarra, nondik Donejakue bidea zeharkatzen da.
Ibai ondoko hiri lasaia, errege nafarren egoitz bat dago eta eliza asko, gain batzuetan.

Bianan, Navarro Villoslada jaio eta hil zen etxea, "Amaya" izeneko nobelaren idazlea.
Logroñotik hamar kilometrotara besterik ez dago.
Argazki kamera bateririk gabe geratu zitzaidan eta Bilbora itzultzeko gogoa neukanez, Errioxatik (Laguardia, Labastida) azkar pasatu nintzen.

Autoan lo egin nituen bi gauak... esperientzia berria, eta ez batere txarra, nahiko eroso lortu nuen lo egitea... baina bigarren egunean jada zikin sentitzen nintzen, izerditan blai eta dutxarik hartu gabe... igande goizean Zuberoko zelai bakarti batean biluzik, bota nion neure buruari ura plastikozko botila batetik, ugerra kentzearren besterik ez bazen ere.

Azkarregi gidatu nuen zenbaitetan, asteburu bat ez baita nahikoa gure herria zeharo ezagutzeko.

Euskal Herritik... Euskal Herrira

2010-08-05T13:30:00.005+02:00

Hiru egunetan zehar (soilik).

Uda honetan zenbait ekimen gozatzen ari naiz, aberrian egongo naizen azken aldia izango bailitzan.
Eta egia da ziurtasunez datorren urteko udan hemen ez naizela egongo, zeren Asian zehar bidaiatzen ibiliko bainaiz.

Hori guztia dela eta, erabaki dut Euskal Herritik biratxo bat ematea, oraindik ezagutzen ez ditudan lekuak ikustearren (eta jada egon naizenetara, gustoko izan ditudanetara, itzultzearren ere)

Beraz, datorren astean ostiral arratsaldean hartuko dut kotxea eta lanetik irtengo naizen bezain laster Bizkaiko barnealdera abiatuko naiz.

Halako asteburu bateko bidaiatxoak ez dira nire bizitzan urriak izan.
Iazko udan arratsalde batean, kotxez, ezezagun neukan Enkarterritik buelta bat eman nuen.
Are lehenago, beste urte batzuetan, Erronkarirantz eta Zuberorantz jo nuen, gure herri maitatuaren txoko baztertuenak.

Funtsezkotzat jotzen dut, parte handiz, bakoitzaren herria ondo ezagutzea eta benetan ulertzea.
Nire aburuz, Europa da nire aberri orokorra, Pirinio mendikatearen eta Atlantiko itsasoaren aldean dauden herrialdeak nire aberri "handia" diren heinean, eta Euskal Herria nigatik gertuen dagoen aberria.

Eta betebeharrak ("etxeko lanak" esan geniezakeen) eginak ditut.
Askotan Hego-Amerikan edo Afrikan bidaiatuak izan diren pertsonekin topatzen naiz, eta gehienetan Europa, edo euren aberri gertuena ere, ez dute ezagutzen (edo ez dute batere maite, hori ere askok esaten dute eta). Ez da nire kasua.

Ez dakit zer ikusiko dudan.
Agian, ostiralean Bizkaitik, Elorrio, Arrasate, Aramaio, Hernani (Goiherri, oro har) eta Tolosa bisitatuko ditut.

Larunbatean, berriz, batez ere Nafarroako eta Iparraldeko aldea: Leitza, Lesaka, Sara, Azkain, Ainhoa, Hasparren, Zuberoa, Zaraitzu, Zangotza, Tafalla, Erriberri.

Igandean, gustoko izango dut Bardeak, Lizarra, Arkos, Biana, Arabako Errioxa, Baldegobia eta, azkenean, Aiara ikustea.

Lo egiteko saku batez, albokaz eta argazki kameraz armatuta abian jarriko naiz, xedea jakinda, errepide txikietan zehar eta hirietatik urrun.

2010-07-09T09:52:00.004+02:00

Nonbait ikasi genuen bere izena
eta orain gure egin dugu.
Ez gara arrotzak, baina atzerrian darraigu.
Han edo hemen, baina beti beste nonbait.
Kendu dizkigute gure tabernak, karrikak eta
igandeetako partidak,
zulo gabeko maindireetan idatzitako manifestuak,
eta kobazuloetako apologiak, haizeak irekitako
leihoak eta isilpeko maitasunak, ke arteko egunak
eta teilatuan lokartutako gauak.
Gure lurra, gure anai-arrebak, gure ametsak,
orain ez dira gureak,
orain lurra erosleena da, anai-arrebek erosi egin
nahi gaituzte eta ametsak garestiegiak dira
azoka klandestinoetan erosteko.
Baina badugu egurra neguan sutondorako.
Lasai!
Pipa honi kea dario oraindik!

('Keltiar Aldea' folk talde nafarrak idatzitakoa)

http://www.goear.com/listen.php?v=93beaa3

Abesti honen bukaera (alboka soinua) entzuten dudan bakoitzean ileak lazten zaizkit, zirrarak hartuta.

Haize berriak...

2010-07-06T09:51:00.003+02:00

... hori da behar dudana.

Haize berriak, kolore arrotzak, usain erakargarriak, paisaia urrunak, hitz xuxurlariak...

Hori izan da, Eskoziatik itzuli berri, sentitu dudan ondorio nabarmenena.

Nonbait, batek esan daiteke itxaropen haundiak baneuzkala Eskoziako bidaian, hain luzerako atzeratu nuena (nire azkenengo herria Europan, izan ere), eta ez dira osorik bete.

Islandian, Norbegian, Irlandan (bi aldiz), Galesen, Piriniotan, Suitzan (hiru aldiz), Finlandian, etb egon ostean, Eskoziak ez du hain antz ikaragarria.

Eta itzela da, ez ezazue bestela pentsa! Baina Europa gehiegi ikusi dut jadanik.

Ez da bidaia antzua batere izan. Hagitz ikasi dut, noski, Eskoziatik, Mendebaldetik, Inperio Bretainarretik, Europaren osaketatik...

Baina hemendik alde egin behar dut.

Europar kontzientzia politiko eta kulturala badaukat, eta honetan jarraituko dut aritzen, baina une honetan niri buruz, nire herri "handi" honi buruz ikasteko eta identitate hori sendotzeko, bestelako lurraldetarantz jo behar dut.

Hona hemen nire asmoa:

- Udan zehar igarotako bidaien kronikak idazteari ekingo diot, bukatu arte.

- Urrian 10 eguneko bidaia bat egingo dut. Marokora, herri musulman batera lehen aldiz, herri arabiarra (eta berberea), herri "exotikoa".

- Datorren urtea iritsi baino lehen, blog hau nolabait "osotuta" egongo da, eta hortik aurrera 2011n Asian egingo dudan bidaiaren gainean idazteko gai izango naiz, bidaiatzen egongo naizen bitartean.

2010-06-09T17:33:00.004+02:00

Jada aste asko eta asko igaro dira Greziatik itzuli nintzenetik eta bi aste baino ez dira geratzen Eskoziara abiatzeko.

Eta bloga hemen abandonaturik datza.

Ez dut barkamenik.

Zer esan dezaket. Greziako bidaiak sakon ukitu ninduen, kultura europarraren lehenengo sehaska... eta gero datorkidana, Eskozia, bere eremuaren erdia edo basatia bada ere, egungo mundu kapitalista eta industrialaren hasieratzat jo genezakeen, XIX. mendeko Europa erromantizistaren bihotzean egotearekin batera.

Europarra izaki, betebehar hartua neukan kontinente hau, eta osatzen duten herriak, bisitatzea. Eta nolabait bete egin dut.

Europa kitatu baino lehen, ondo ezagutu behar nuen.

2010-02-01T14:03:00.003+01:00

Egun hauetan etenaldi labur bat egin dut herrietarako bidaien idazteko jardueran.

Finlandiako deskribapena idazten hasi nintzen, bai, baina erdibidean pisu berri batera joateko beharrak harrapatu nau.

Beraz, une hauetan etxe-aldaketa honen kontuetan murgilduta nago... bestelako bidaia pertsonal honetan.

Izan ere, beste herri batera bidaiatzera joatekotan zaudeneko zirrara eta oraingoa oso antzekoak dira.

Estonia

2010-01-10T17:57:00.149+01:00

Rigatik Tallinnerako arratsaldeko azken autobusa galdu nuenez, biharamunean goizeko bat hartu behar izan nuen, eta hortaz ordu batzuk baino ezin izan nituen Estonian igaro.

Autobusean nindoala, paisaian zenbait aldaketaz ohartu nintzen: lehen aldiz itsasotik gertu bidaiatzen ari nintzen, eta tartean, zelaietan eta basoetan Finlandiaren antza igarri nuen nonbait, herri baten eta bestearen kulturen parekotasuna natura aldatzeko gai izango bailitzan.
Finlandian bezala, Estonian ere, lakuek garrantzia daukate (hots, Peipsi lakua) eta irlek euren ekarpena egiten diote herriari.

Lautada neurrigaitz batean zabaltzen dira Tallinn eta bere aldiriak.
Iparreko kostaldean bertan kokaturik dago, Helsinkiren aurrean, hain zuzen ere.
Tallinneko portua erdigune historikoaren ondoan dago, handik ia orduro irteten dira Helsinkirainoko ferriak.
Tallinnetik itsasontziz doi-doi 2 ordu dirau Helsinkirako bidaia.

Hain da zabala Tallinn, ezen urrun dagoen autobus geltokitik oinez ordu bat gutxi eman nuen portura heldu arte.

Pisu handiko motxila portuko terminalaren armairu batean giltzapean laga ostean, Erdi Aroko hirigunerantz laster abiatu nintzen.

Laburra izanagatik, Tallinnen bisitak benetan merezi izan zuen.
Izan ere, Lituania bere osotasunean gehiago maite nuen arren, agian Tallinn izan nuen Baltikoko hiririk gustokoena.

Aipatu dudan bezala, Tallineko erdigunea Erdi Arotik datorkigu, eta hori ageri dago eraikin askotan (dorreak, harresiak, gazteluak, merkatarien etxeak, etb.).
Tallin ere, alemaniarren Liga Hanseatikoaren parte izan zen, "Reval" izenpean.

Aurki daitezke zenbait txoko izkutu bare, bere karrika estuetatik barreiaturik, orokorrean erdiko plaza, merkatuak eta kafetegiak turistaz beteta egon arren.
Ni estimu handiz oroitzen naizen denda bitxi batzuekin topatu nintzen, alegia, musika tresna exotikoen bat eta liburu zaharrena beste bat.

Herriari begira, Estonia hiru Baltikoko estaturik aberatsena omen da, baina horrek ez du saihestu nazionalitateen arteko gatazka sortzea, Letoniaren moduan.

Gaur egun, populazioa horrela banatzen da: %70 estoniarrak dira, %25 errusiarrak.

Letonian egin zuten legez, herritasuna lortzeko arauak ipini zizkieten Errusiatik etorritako ondorengoei. Baldintza zorrotzen barne derrigorrezko hizkuntza froga bat dago; hau da, estonieraz adierazteko eta ulertzeko gaitasuna gutxiengo batera heldu behar da. Bertako hizkuntza finikoa denez, ez zaie indoeuropearrei batere erraza.

Egia da Letonian zein Estonian giza-eskubideen aldeko taldeek halako ekintzak salatzen dituztela, baina zorte gutxiarekin.

Hala eta guztiz ere, nik dakidala, Estonian bertakotzeko prozesua arrakastatsuagoa izan da.

Antza denez, errusiarrak hobeto integratu dira Estoniako kulturan, Letoniakoan baino. Zergatia Estoniako mundu eskandinabiarraren loturetan eta aparteko hizkuntzan (ez indoeuropearra) ei datza, errusiarren enbor eslabiarretik aldentzen den heinean preziatuago bide deritzote kultura berezi horri.

Salbuespenak badaude: mugan dagoen Narva hirian gehienak errusiarrak dira eta hango usadio errusiarrak mantentzeko asmoa daukate.

Historia apur bat.
Tazitu historiatzaile erromatarrak jada Aestii tribuaren aipua egin zuen egungo kokapenean.
Geroagoa, alemaniarrek Baltikoko kostalde osoa konkistatu bazuten ere, daniarrek Estoniako zati bat kendu zieten iparrean, Estonia dukerria.
Daniarren menpetasuna luzaroa ez izan arren, Tallinni eman zion izena: "Tann linna"k gaztelu daniarra esan nahi du.

Herri estoniarraren matxinadak gorabehera, Alemaniako inperioak gogor heldu zuen, osoro jausi arte.
Hegoaldeko lurra Polonia-Lituaniaren pean erortzen den bitartean, iparra Suediari zegokion, Finlandia bezala.
Adituen esanetan, Suediarena aro aurreratzaile eta onuragarria izan zen Estoniarentzat, eta oroitzapen onez gordetzen dute.

Hortik aurrera Estoniak Letonia eta Lituaniaren ibilbide bertsuari jarraitu zion: Errusia Imperialak menderatu zuen lehen, gero independentzia aldarrikatu zuen 20. mendean lehen aldiz, eta azkenean nazien eta sobietarren auziaren emaitza SESBen barruan geratzea izan zen.

Aurreko blog-sarreretan ez dut hitz egin independentziaren bidean egin zituzten ekintzez, hiru estatuetan. Orain ariko naiz horretan.

Egin zituztenen artean, deigarrienak eta sona handienak bi izan ziren:

Kantaldi anitz sortu ziren hiru herrietan zehar. Independentziaren aldekoak, kantaldietan berezko hizkuntza eta tradizioa bultzatzen baitziren.
Abestutako Iraultza ezizena lortu zen horregatik.

"Gizakatea" eginez, nere aburuz, benetako etsenplua eskainio zioten baltikoarrek munduari.
Azalduko dut.
1989ko abuztuan milioi bat eta erdi gizon-emakume kalera irten ziren eta eskuak heldurik sekulako katea osatu zuten Lituaniatik Estoniaraino, Letoniatik pasatuta, inoiz jazo ez zen une bakezale eta iraultzaile historikoan, giro jaitsuan.
Handik bi urtera independentzia osoa erdietsi zuten.

Etorkizunerako aintzat hartu behar da. Mantendu gogoan.

Estoniako pentsamoldeari buruz, irakurri nuen hain herri txikia denez, estoniarrak zenbait gauza egiteko atzerrirantz jotzeko ohituta daudela.
Gainera, hizkuntza asko ere dakizkite (estoniera, finlandiera, suediera, errusiera, ingelesa...).

2001ean proposatutako bandera berria, eskandinabiar erara.
Erakutsi zuen politikoak esan zuen hiru koloreko marrakoak post-sobietikoa dirudi.
Ikasi dugunez, estoniarrak eskandinabiarrengandik hurbilago sentitzen dira, baltikoarrengandik baino; daniarrek fundatu zuten Tallinn, Suediaren parte ere izan ziren, eta finlandiera (finesera edo suomiera) bere hizkuntz arreba da.

Eta horretan datza bere berezitasuna, beste bietatik urruntzen duena.

Egia esanez, estoniera eta finesera hizkuntzak ikaragarri gertu daude, beren-beregiko multzo bat eratzen dutela, auzoko beste hizkuntz ttippiekin (ingriera, votera, vepsera eta kareliera).
Lituaniera eta letonierarekin gertatzen zenaren moduan, estonieraren hitzak fineserenak baino laburragoak dira, eta aldaketa fonetiko gehiago jasan dituzte (hala nola, bokalez arteko soinu herskari ahoskabeak, -t-, ahostun bilakatzen dira, -d-: fin. satama, portua, est. sadam). Aipagarria da estonierak bokal sudurkariak dauzkala (eta fineserak ez).

Hona hemen irudiak:

Autobusetik ikusitako lautadak.

Autobusetik ikusitako landak eta basoak
Ahate bat ote dago hor zelai erdian??

Tallinneko erdigunerako sarreraren atetzarra eta harresi-dorreak.

Eliza ortodoxo errusiar bat.
Estoniarrak, eskandinabiarrak bezala luteranoak dira.

Antzinako hileta estoniarra (museo etnologikoa).

Eskutitz eder bat zirilikoaz eta errusieraz idatzita (museo etnologikoan).

Erdi Aroko merkatarien egoitzaren atea.

Tallinneko erdigunea portutik ikusita.

Erdi Aroko dorre bat.

Erdiguneko kale bat.

Eliza ortodoxoa "Pika Jala" (Hanka luzea) izeneko jatetxearen ondoan.

"Pika Jala"ren bota tankerako hodia.

Beste dorre erdi arokoa.

Dragoi baten buru tankerako hodia harresietan.

Hansaren salmenta-postu bat turistentzat.
Alemaniar asko Letoniara eta Estoniara datoz euren sustraien bila.

Harresiak eta merkatua.

Beste sarrera erdigunerako.

Aski xelebre, pintaketa sardiniar bat Tallinnen!

Letonia

2010-01-08T08:59:00.113+01:00

Vilniusetik (Lituania) autobus bat hartuta, Letoniarako muga zeharkatu nuen, Riga hiribururaino. Han eman nuen bizpahiru egun, Estoniarantz abiatzeko baino lehen.

Autobusaren leihoetatik begiratuz, lurrei asko ikasi ahal izan nien: Letonia eta Estonia aski lauak direla, Baltikoan ez baitago garrantzizko mendirik; Baltikoko landak gehienbat padurak direla.

Riga Baltikoko estatuetan dauden hiririk handiena da (eta Baltiko osoan daudenik hirugarrena, San Petersburgo eta Estokolmoren atzean), eta hiri handiko sentzazioa ere sumatzen da handik ibiltzean, Lituanian edo Estonian inon ez bezala.

Berez, Riga ez dago kostaldean, baina bai hurbil, ibai zabal baten (Daugava) bokalean. Rigako hirialdean portuak ere daude, garraioetan eta zamalanetan aritzen direnak, garabi ezagunez josita, eta industriak batez ere hortik dauka bere eremua.

Hain hiri handia denez, eraikin altu ugari dauka, estilo guztietakoak: gotikoak, barrokoak, neoklasikoak, Art Deco, sobietarrak eta egungo metal-eta-kristalezkoak.
Egia esanez, arkitektura ikusgarria topa daiteke edozein bazterretan.

Lehenik Riga izan zen hiri alemaniar garrantzitsu bat, liga hanseatikoaren parte, eta eraikin zahar gehienak eurek egindakoak dira, eta halako itxura daukate.
Hango familia askok antzinatik iraun duten abizen alemaniarrak dauzkate.

Hori dela eta, Rigak erdialdeko Europa dirudi, Alemania edo Austriako hiri baten antza dauka eta.

20. mendera arte Letoniak ez zen estatu independente bat izan. Lituania bezala, alemaniarrek menderatu izan ondoren, Poloniak hartu zuen lekukoa, eta azkenean Errusia (imperiala).
Errusiaren une ahul apropos batean independentzia aldarrikatu zuen Letoniak, baina 2. Guda Mundialean naziek Baltiko osoa gehitu zizkioten 3. Reichari, eta bukatzean SESB barruan geratu zen.

Letonian Lituanian baino industria gehiago antolatu zen SESBen garaian, eta horrek langile errusiarrak ekarri zituen.

Populazioari erreparatuz, oraindik ere kopuru errusiar handia dago eta independentzia lortzerakoan ikaragarri zailtu zuen faktore honek.
Ez da harritzekoa Errusiak bere hiritarrak babestu nahi zituela, eta Letoniako alderdi sozialistak independentziaren aurkako jarrera hartu zuen.

Gaur egun, Letoniako %30 errusiarrak dira, eta %60 letoniarrak. Argi dago SESB desagertu zenetik errusiar asko ama aberrira itzuli zirela, baina hori gertatu baino lehen ia populazioaren erdia omen ziren.

Rigako kaleetan nabarmen igartzen da. Nik behintzat jendea zirilikoaz idatzitako kartelak zeratzamala ikusi nuen.
Nolabait jendeak ezberdin jokatzen du, irekiago, ozenago hitz egiten.
Zenbait tradizio errusiar mantendu dituzte Letoniako errusiarrek. Adibidez, ezkontzetan amodioa eta zin egindako esteka bermatzeko asmoz giltzarrapo bat jartzen dute zubi baten barandan.

Letoniako herritasuna lortzeko baldintzak gogortu egin zituzten independentzia lortu zutenean; bertan jaioak izan behar dira gurasoak edo aitonamonak.
Beraz, atzerritik etorritakoen bertakotzeko prozesua bukatzeke dago.

Bestalde, letoniarren ustetan, euren nazioaren okupazioak hamarkada pilo bat iraun zuen, lehen naziak eta gero errusiarrak (sobietarrak). Horren gaineko museo bat badago Rigan.

Gaur, eskuinerantzako joera handia dauka gizarte letoniarrak, etorkinekin eta euren iraganarekin zakarrak, ikusten duzuenez.

Nire iritziz, Letoniaren kasua Euskal Herriak eredu hautatu beharko lukeena nekez izango litzateke, arrazoi horiengatik.

Kuriositateei begira, Rigako erdigunean monumentu ospetsu bat kokatzen da.
Bere gainean dagoen zutabea Letoniaren independentziaren eta askatasunaren ikurra da, emakume batek eusten dituen hiru izarrek hiru herrialde ordezkatzen dituztelarik.
Orain altxatzen den tokian zegoen Errusiako Piotr Handiaren estatua eraitsita, 30. hamarkadan egungo monumentua eraiki zuten.

Sobietarrek lehendabizi monumentua behera bota nahi zuten, baina azkenean esanahia aldatzen saiatu ziren: hiru izarrek Baltikoko hiru estatuen askapena, SESBari esker, ordezkatzen zituzten.

Letoniera hizkuntza lituanieraren ahizpa da. Oso antzekoak dira hitz gehienak, baina letonierarenak motzagoak, lituanierarenek baino aldaketa fonetiko gehiago jasan dituztenak.
Duela gutxi irakurri dut letonieran mailegu alemaniar gehiago daudela ("un", eta, "kleita", jantzia, esaterako), eta lituanieran (eta Letoniako latgaliera dialektoan) jatorrizko baltikoarrak eta poloniarrak.

Eta azkenik, aipatuko dut Rigan edari alkoholiko berezi bat dagoela: "baltsamo beltza" du izena (Melnais Balzam). Kondairak dio oso gaixorik zegoen tzarina bat edari hau edanez sendatu zela.

Alemaniar estiloko eliza bat.

Kale bat eta katedrala.

Eraikin moderno bat eta zubi berri bat.

Goiko ikuspen bat.

Beste ikuspen bat katedralaren dorretik.

Rigaren alde klasikoa eta parke bat.

Letoniako antzokia.

Eraikin zahar eder bat.

Eraikin sobietiko bat tren geltokitik gertu.

Zubi baten baranda bat giltzarrapoz beteta.

Askatasunaren monumentua.

Askatasunaren estatua.

Letoniaren okupazioaren museoa.

Baltsamo beltza saltzen den denda bat.

Lituania

2009-12-30T19:34:00.058+01:00

Iazko udan Londresetik pasatuta Lituaniarantz abiatu nintzen.
Ideia orokorra zen Baltikoko estatu guztiak zeharkatzea Finlandiaraino heltzeko asmoz, eta hortik etxera itzultzea.

Beraz, hegaldi merke bat hartuta, Kaunas deitutako hiri lituaniarrera iritsi nintzen arrastiri batean.

Couchsurfing-en bidez dohainik ostatatuko ninduen neska bat aurkitu nuen Kaunasen.
Hegazkina lurreratzen hasi zenean jadanik eguzkia mendien atzealdean izkutatzen ari zenez, ezin izan nuen ingurunetik askorik ikusi, baina nabari zen landaretza berdea muino tippi batzuen gainean eta porlanezko etxebizitzen bloke erraldoi asko, paisaia nagusitzen zutelarik. Hau kontrastea!
Oro har, irudia ez zen itsusia.

Hurrengo egunean begietsi ahal izan nuen hiriaren edertasuna.
Egun eguzkitsu hartan Kaunasen kale garbietan eta parke lasaietan paseatuz gozatu nintzen.
Benetako harridura hartu nuen bai, ez nuen espero Lituania hain gustoko izatea.
Oso prentsa txarra izan zuela garai batean dakigula, harritzekoa da hain herri polita eta txukuna aurkitzea.

Egia da Europar Batasunaren laguntza dela eta izugarrizko gorakada egin duela herri honek, eta hala eta guztiz ere dauden estaturik txiroenetariko bat izaten jarraitzen du.
Azkenaldi honetan, espainiar estatuarekin batera, Lituania izan da krisialdi ekonomikoak gehien kaltetu duena.

Lituanian bi hiri nagusi daude: Kaunas eta Vilnius, hiriburua dena.

Kaunasek nolabait Baltikoko antz handiagoa dauka, Vilniusek baino.
Lituaniaren erdialdean, bi ibairen (bata arra eta bestea emea) lotunean kokatuta, eraikin historiko asko dauka, eta Erdi Aroko erdigunea.

19. mendean jada agertu zen Kaunasen bertan mugimendu subiranista indartsuena, kultura, hizkuntza eta tradizio lituaniarrak babestu eta aldarrikatu nahi dituena.

Errusiaren menpe mantendu ziren luzaro, SESBen barruan gero, baina estatu independente bat izatearen nahiak ez ziren atertu.
20. mendearen bigarren erdian Kaunasen bereziki isiotu zen berriz asmo honen borroka. Printzipioz, herri honetan oso bakezalea izan zen borroka hau, unibertsitateko ikasleek bultzatuta, batez ere.
Adituek diotenez, Lituanian inon baino bortizkien amatatu nahi zituzten mugimendu hauek agintari errusiarrek. Tamalez, gazte anitz hil ziren protestetan.

Lituaniako alderdi sozialista izan zen SESBen independentziaren alde jarri zen alderdi sozialista bakarra, eta horrek asko lagundu zion mugimenduari.

Bestalde, Lituaniako populazio homogeneagoa zenez, ez zen nazionalitateen arteko lehiarik agertu.
Independentzia lortu zuen Lituaniak Baltikoko beste bi estatuek baino lehen, 90. hamarkadan.

Kultura lituaniarraren harira, Kaunasen guztiz gomendagarria den musika tresnen museo bat dago. Han aurkitu nituen musika tresna tradizional interesgarriak, behean (argazkietan) komentatuko ditudanak (begiratu hemen ere).

Kaunasen ere aipagarriak diren beste bi eraikin daude:

Perkunas Etxea estilo gotikoko merkatari hanseatikoen egoitza izan ohi zen.
Han aurkitu zuten Perkunas jainko baltikoarraren estatuatxo bat, eta hortaz ikerlariek tenplu paganoa zela suposatzen zuten.

Erdi Aroko gaztelua, parke batek inguratuta, jatorrian lituaniarrek eraikita, baina zaldun teutoniko alemaniarrek menderatu zuten, jentilen aurkako gurutzadan.

Nahiz eta Lituania historian zehar nahiko homogenea izan, alemaniarrek (Baltikoko kostalde osoan bezala), zein poloniarrek nolanahiko eragina izan dute.

Izan ere, Lituania eta Poloniaren arteko konfederazio bat garai batean osatu zutenaren gainera, Vilnius ere (bere kabuz) Polonian egon da tarteka.
Vilniusen oso nabari daude mailegu horiek, poloniarrak nahiz europar erdialdekoak.
Oso hiri argia eta zuria dirudi, barroko eta neoklasikoa.

Igo daitezen muino batzuk daude, batetik Vilnius osoa ikusten da.
Goitik ematen du baso baten barruan daudela etxe guztiak, hain zuhaitz kopuru handia dauka eta.
Hor ere badago, hiria inguratzen duen muino baten gainean, telebista antena-dorre bat, non soldadu errusiarrak sartu ziren eta zibil asko bahitu eta hil egin zituzten independentzia lortu zen baino apur bat lehenago.

Izan ohi zen auzune militarrean (barrakoiak eta guzti), SESBen garaian, gaur egun eraikin teknologikoak eta empresarialak hazitzen ari dira, hiriburuan daudenik modernoenak (Parisko La Defense moduan).

Erdigune zaharra historikoa den heinean duela gutxi zaharberritu izan da eta bazter askotako turistak erakartzen ditu.
Ibai baten beste aldean auzune alternatiboa eta anarkista kokatzen da, "Uzupio" errepublika deritzona, non artista eta bohemio asko bizi diren.

Museo on asko ere dauka Vilniusek, esperotzekoa den bezala, hiriburua izaki.
Horien artean aipatzekoa da Etnologikoa, non Lituaniako antzinako tribu ezberdinei buruz ikasi nuen. Tribu horiek (samogitiarrak, yotvingiarrak, etb.) dialekto baltikoarrak hitz egiten zutenak, denboraren poderioz nazio lituaniarra osatu zuten bateratuta.

Hizkuntzari dagokiona, indo-europearra da, arkaikoenetariko bat, hau da, hizkuntz indoeuropear orijinaletik ezaugarri gehien mantendu duena, antzinako godoera eta sanskritoarekin asko partekatzen duena.
Letoniera da lituanieratik hurbilen dagoena, hauek biak indoeuropear baltikoarren adarraren egunera arte iritsi zaizkigun azkenak direla.

Herriaren izena lituanieraz, Lietuva, agian euria hitzarekin lotuta dago, "lietus".
Orri batean hitz berezi pilo bat idatzi nituen bidaituz nindoanean, baina oraintxe bertan ezin dut aurkitu, beraz, aurkituko dudanean ipiniko ditut.
Momentuz dakidala, "gintaras" politatzat jotzen dut, "anbar" (kostaldean nonahi topa daiteke) esan nahi duena. "Meile", maitasuna, ere bai.

Kuriositate hutsen arloan, Europako erdialdeko puntu geografikoa Lituanian omen dago, arraroa irudi arren.

Azkenean, aitortu behar dut emakume eta neska gehienak ederrak direla Lituanian! :)

Argazkiak eta oharrak:

Kaunaseko plaza eta iturri bat

Kaunaseko zumarkalea, eliza ortodoxo bat aurrean.

Kaunasen dagoen Merkurijus merkatal zentru famatua.
SESBen garaian han filmatu ohi zuten konfederazioaren oparotasuna erakusteko.

Kaunaseko eliza ortodoxoren bat.

Kaunaseko kale komertzial bat.

Independentziaren alde borrokatzen hil zituzten gazteen oroimeneko monumentua (Kaunas).

Monumentuaren gurutze baltikoar bat (Kaunas).

Kapitalismoa eta merkatu tradizionala, biak batera (Kaunas).

Alde historikoaren kale bat (Kaunas)

Lituaniako "klarinete" adardun batzuk (birbyne).

Beste birbyne batzuk.

Lituaniako xirolarruak (birbyne modukoak, mihi bakarrekoak).

Ozragis izeneko adarrak.

"Klarineteak" (birbyne) eta "albokeak" (ragelis).

Zuhaitzen azalez egindako turuta ("ragai", Euskal Herrian zunprina deituta)

Kainaberazko mihi bakarreko musika tresna anitza.

Zunprinak ("ragai" eta "daudytes").

Txirula batzuk ("lamzdeliai").

Albokeak ("ragelis").

"Kankles" izeneko harpa bat.
Baltiko osotik hedatuta dago, Letonian "kokle", Finlandian "kantele" deitzen da eta Estonian "kannel".
Altzoan jarrita jotzen da, eta harien kopurua ez da finkoa.

Beste "kankles" bat.

Kaunaseko beste eliza bat eta erdiguneko plaza.

Kaunaseko beste eliza bat ere eta erdiguneko plaza.

Kaunaseko gaztelua.

Kaunaseko gaztelua eta harresiak.

Kaunaseko gaztelua.

Ibaialdea eta kaia (Kaunas).

Ibaialdean dagoen eliza bat (Kaunas).

Kaunasen ikuspegi bat muino batetik.

Perkunas Etxea (Kaunas).

Vilniusen ikuspegia.

Tipula tankera duen kupulako eliza ortodoxo errusiarra (Vilnius).

Vilniuseko alde historikoa. Gloriaren ataria.

Lituaniako filarmonikaren egoitza (Vilnius).

Udaletxearen plaza (Vilnius).

Udaletxea (Vilnius).

Katedralaren dorrea (Vilnius).

Vilniuseko katedrala.

Vilniuseko alde teknologikoa.

Vilniusen ikuspegi bat eta parkea.

Vilniuseko antzokia.

Uzupio auzoaren sarrera (Vilnius).

Uzupion dagoen aingeruaren zutabe ospetsua (Vilnius).

Museo Etnologikoa. Lituaniko tribu zaharren janzkerak (Vilnius).

Aurreikuspena

2009-12-29T08:31:00.005+01:00

Hauexek dira nire bidaien deskribapenak blog honetan oraindik faltatzen direnak:

- Lituania
- Letonia
- Estonia
- Finlandia, Karelia eta Aland irlak
- Leon eta Zamora
- Bulgaria
- Berlin
- Norbegia
- Irlanda

Horiek izan dira Sardiniatik egon nintzenetik kronologikoki egin ditudan bidaiak.
Ahal dudan bezain laster deskribapen hauek idazteari ekingo diot.

Orain hasteko zorian dagoen 2010eko martxoan Grezian seguruenez egongo naiz.

2009-12-28T10:40:00.003+01:00

Aspalditik ez dut blog honetan idazten, aitzaki askori lepora diezaieket.

Alde batetik, hemen hitz egiteko gaiak mugatu izana (bidaiak soilik), eta honezkero, finkatutako orden bat jarraitzeko beharra (denborazkoa).

Bestetik, azken aldiz idatzi nuenetik zenbait aldaketa egon dira nire bizitzan: politikaren arlotik irtenda, kulturarenera sartuta (batez ere, musikan).

Aurten, bidaiatzeko aroa bukatu baino lehen egin nuen azken bidaia beranduagoa izan zen.
Izan ere, urrian eta azaroan eman nuen Irlandako ipar erdiaren kostaldea zeharkatzen.

2009 urtea bukatzear dago, eta dirudienez 2010a transiziozkoa izango da.
Grezia, Ezkozia, eta apika, Maroko bisitatzeko asmoa daukat 2010erako, baina horren ostean Europan bereziki ikusi nahi dudan lekurik ez da egongo eta 2011n mundurat abiatuko naiz, libre eta aske, Asiarantz lehendabizi, Amerikarantz gero, bi urtez jarraian.

Gauza asko aldatu dira, baina askoz gehiagok aldatu beharko du nire asmoa fin betetzeko, eta pentsamendu honek kolokan jartzen nau, eta luzerako.

Ikusikou...

8. Albokarien Topaketa Arizkunen (Nafarroa)

2009-06-03T11:57:00.002+02:00

Sardinia

2009-04-04T01:03:00.007+02:00

Jada urtebete bat igaro da Sardinian bisitatzen ibili nintzenetik, baina oroitzapenak oraindik fresko dauzkat, eta maitasunez gogoratzen ditut.
Hara joatea nola bururatu zitzaidan ez naiz ziurtasunez esateko gai, kontu batzuei leporatuko nieke errua.
Alde batetik, bururatu baino hilabete batzuk lehenago Oiartzungo albokari egunean launeddas deritzon musika tresna sardiniarra entzuteko aukera izan nuen eta berehala maitemindu ninduen.
Bestetik, nere zaletasun linguistikoari dagokionez Sardinia eta sardoera bereziki interesgarriak dira.
Horretaz aparte, herri hartan dagoen borroka iraultzaileak ere jakinmina piztu zidan.

Hemen ezaugarri batzuk irlaren gainean:
Aurrehistorian Pirinioetan bizi ziren jendeekiko erlazioa zeukatelako herri bat omen zegoen irlatik hedatuta, hainbat trikuharri eraiki zuena.
Megalito hauen artean gaur egunera arte iraun duten ehunka nuraghi deritzenak daude.
Gero, Mediterraneotik etorritako Itsaseko Herriek bereganatu zuen irla, eta hauetako baten izenetik Sardiniarena omen dator: Shardana.
Mendeen joan-etorriarekin Erromak ere hango biztanleak menderatu zituen baina era batean ez zuen lortu lurralde osoa erromanizatzea, zeren eta Barbagia herrialde menditsua bere agintetik at eutsi zen.
Haren banderaren jatorria, lau mairuren buru erakusten dena, Aragoien erresuman ei datza; Izan ere, Aragoiko armarriaren laurden batean agertzen den bezalakoa da.
Honen harira, Goiko Erdi Aro ilunean independentzia uneak eduki ostean Aragoi koroaren menpean aro luzea jasan zuen uharteak; Toki askotan menperatzearren liskarrak latzak izan ziren, hala nola, l'Algueren, iparmendebaldeko muturrean dagoen hiri txikia, non biztanleria sardiniarra handik kanporatu eta kolono katalanekin ordeztu izan zen. Egun ere, irlaren lurmutur guztietan dorre aragoiar baten hondakinak aurki ditzakegu.

Bere historia zakarraren ondorioz, aniztasun kulturala zenbait eremutan eta ardatzatan sortu da.
Burura datozkidanak, lehenengo eta behin hizkuntz aniztasuna, homogeneotasun batean, italieraz gain hizkuntz erromaniko berezkoak baitaude.
Sardoeraren familian sartuta, bi dialekto nagusirekin topatzen gara: logudorese (Iparrean) eta campidanesu (Hegoan). Logudorese, Erdi Aroan hizkuntz kultoa zena eta legeak idatzi ziren era, Oristanon eta Sassarin hitz egiten zen mintzoa, sassarese dialektoa aintzat hartzen.
Campidanesutik gertu barbarichi Barbagia eta Nuoroko dialektoa dago ere, baina batez ere Cagliari hiriburuaren inguruko lurretan bere baita daukana.
Korseraren familiaren barruan gallurese dago, iparrekialdean mintzatzen dena, eta sassaresen eragina izan duena.
Kolonizazio moduan l'Algueren katalanerak erresistitzen du eta tabarchino italiera hegomendebaldeko irla txiki batean.
Sardoeraren bi xehe aipatuko ditut: artikulu mugatua "ese"z egiten dela (es/su, sos, sa, sas), Balear irletako katalanera ere bai, eta latinaren jatorrizko -u mantendu duela (euskara eta kantabru bezala).
Hizkuntzetan ez ezik musikan, jantzietan, jaialdietan eta, nola ezetz, jendeen izaeran berezkotasuna nabaritzen da.
Zorionez, Cagliarin urtero antolatzen den Sant'Efisio jaialdi kulturala ikusteko gauza izan nintzen, eta benetako ikuskizun tradizional honetaz gozatu nintzen.

Euskaldunekiko balizko erlazioa azaltzen da noizbait. Hain zuzen ere, Sardinian ospatzen diren ihauteriak eta Euskal Herrikoak oso antzekoak dira, han ere joaldunekin antza haundia daukaten pertsonaiak kaleratzen dira, mamutones deituak (agian, euskarazko mamu hitz bera).
Euren launeddas musika tresnak eta euskal albokak asko konpartitzen dute, esaterako, arnasketa zirkularra jotzen den bitartean egin behar dela, eta kainazko tutuak zein fitak hots egiteko erabiltzen dituzte. Diferentzia arloan, albokak bi tutu dauzka, eta launeddasek, ordez, hiru.
Launeddas-joleen gehiengoak alboka ezagutzen du (hau bai harritzekoa izan zen!).
Noski, ukaezina da orokorrean gurekin begikotasuna daukatela, seguruenik kulturan eta borroka politikoan artean daukagunari esker.

Gaur egungo egoera nahiko larritzat joko nuke. Azpiegitura publikoen eza aski somagarria da eta alde sozialean klaseen arteko ezberdintasunari tamalgarri deritzot.
Hango biztanlegoaren maila txirotasun aldean dago eta ekonomiari dagokionez momentuz kostaldeko lekuetan turismoan oro har oinarrituta dago. Hondartza turismo zapaltzaile honi buruz asko esan zatekeen, baina imajinatuko duzue ez duela batere onik egiten.
20. mendean Mussolinik Sardinian egindako plangintza desarrollistak eragin txar itzela izan zuen, ingurugune naturalak lantegiez bete eginez, porlanezko eraikinak nonahi eraikiz eta nolabaiteko porrot erraldoia nekazaritza sailan izanez.
Italiako Estatutik inbertsio gutxi jasotzen ditu, eta hau guzti edukiagatik eskuinaren eta erlijioaren menpetasun nabarmena hor dago (atsoek beltsez janzten dute, eliza baten aurrean pasatzean zeinatzen dira, etb.)
Herrialde sozialki atzeratua, labur bilduz.

Hala ere, independentziarako borroka badabil, ezkerretik eraginda, eta nolanahiko autonomia daukaten arren, kaleetan agertzen da herri xehearen borondate eta desioa.

Aurten G8ren bilkura Sardinian bertan, La Maddalena irlatxoan, izango da, Gallura lurraldearen aurrean, eta beraz hango ekimen politikoek garrantzi handia hartu beharko dute.

Sardinia bihotzetik oso hurbil daramat.

Bivat sa Sardigna!

Bidaiaren irudiak:

L'Alguereko denda batean itsatsita ikusten zena...

Monumentua: Unitat de la Llengua (L'Alguer/Alghero/S'Alighera)

Monumentuaren beste alde batean: L'Alguer als Päisos Catalans (L'Alguer/Alghero/S'Alighera)

Harresien ikuspegia (L'Alguer/Alghero/S'Alighera)

Kanpin denda (L'Alguer/Alghero/S'Alighera)

Independentismoak karteletan: Dae sa Resistentzia a s'Indipendentzia (Sassari/Tathari)

Sardigna Natzione - Pro s'Istadu Sardu Indipendente (Sassari/Tathari)

Desarrollismoa kostaldean (Castelsardo/Castelaragonese/Castelgenovese)

Tomba dei giganti (Arzachena, Olbiatik gertu)

A fora s'Italia (Nuoro/Nughoro)

Sardigna no est Italia (Nuoro/Nughoro)

Sotzialismu indipendentzia (Nuoro/Nughoro)

Libertade pro sos patriotas (Nuoro/Nughoro)

Pegatina (Monte Ortobene, Nuorotik hurbil)

Sa die de sa Sardigna (Nuoro/Nughoro)

Nuoro/Nughoro (Monte Ortobenetik ikusita)

Barbagia (Nuorotik ikusita)

Musika tresna tradizionalak (Nuoroko museo etnikoan)

Idiak Sant'Efision (Cagliari/Casteddu)

Gurdia Sant'Efision (Cagliari/Casteddu)

Gurdiaren atzealdea (Cagliari/Casteddu)

Trikitixa gurdian (Cagliari/Casteddu)

Artzainak (Cagliari/Casteddu)

Launeddas-jole (Cagliari/Casteddu)

Dantzak (Cagliari/Casteddu)

1º mayu (Cagliari/Casteddu)

Eleanor d'Arborea (Oristano/Aristanis), Sardiniako azken agintari independentea, aragoiarrekin borrokatu zuena.

Elebitasuna nafar erara (Oristano/Aristanis)

Beste itzulpen txar bat (Oristano/Aristanis)

iRS indipendèntzia Repùbrica de Sardigna http://www.indipendentzia.net/ (Oristano/Aristanis)

Bosa

Nuraghe Santu Antine di Torralba

PIRINIOETARA NOA!

2009-03-16T10:11:00.011+01:00

Bidaiatzeko aroa hasteko zorian dagoenez, itsaso zabalean enbatak bareturik eta mendatetako elurra behin urturik, laster hartuko ditut bideen urratsak.

Ostegun honetatik aurrera Etxo haranan emango ditut hurrengo oporregunak, eta Apirileko 3an Bulgariarantz abiatuko naiz, han bi aste buelta ta biraka ibiltzeko asmoz.

Bidaia egin baino lehen Sardinian iaz egin nuenaren gainean hitz egitea gustatuko litzaidake, ea astialdia aurki dezadan.

Gustuko lekuan, aldaparik ez.

Bestalde, atzo goiz osoa eman nuen Jean Mixel Etxekopar xiberutarrak Bilboko udal musika eskolan eskainitako tailerran, Pirinioetako berezko soinutresnak jotzen, hots, txirula eta ttun-ttuna (irudian ageri-agerian).

BACH ITZULI EGIN DA!

2009-03-11T08:57:00.015+01:00

Garai guztien musikagile onenetariko bat izango zatekeenari buruzko ekitaldi musikalak gertatu ziren pasa den asteburuan Bilbon.
Euskalduna jauregiak Johann Sebastian Bach-en zenbait lanen gaineko kontzertu emanaldiak ostatu eman zituen.
Europako zein gizateri osorako erreferente sortzaile honen musika plazaratu zuten antolatzaileek, eta ia 30.000 pertsona biltzea lortu zuelarik, emaitzak ontzat har genitzakeen.

Aitak eraginda, nire bizitzan zati garrantzitsua izan du musikak, eta txikitatik musika barrokaren presentzia iraunkorra izan ohi da.
Egun gehien gustoko daukan musika, aitzitik, folk eta metal, arlo zeharo ezberdinetakoak dira.
Nire ustetan, kontraesanik ez dagoelakoan, entzuten ditudan musika mota guztien egituretan Bach zaharrak asmaturikoa datza.

NÖMADAK TX

2009-03-06T16:34:00.016+01:00

NÖMADAK TX

Ikaragarrizko kontzertua Arriaga antzokian pasa den asteartean egon ginenok gozatu genuena!
Izan ere, nik ziurtasunez esango nuke ikusi genuena kontzertu bat baino are gehiago izan zela, alegia, bizitzan behin jazotzen den esperientzia, bidaia magikoa, zentzumenak betetzen dituena.

Benetako unibertzaleak garenon baitan egundoko zirrara piztu zuen ikuskizunak.

Mumbaitik, ekialdeko exotismoan murgilduta, Saapmiko izotzezko landetan zehar, Mongoliako etengabeko lautadetaraino, non zaldien zein txalapartaren ttakunak nahasten diren, talde gipuzkoarrak bere aztikeria erabiliz eraman gintuen.

Alde batetik, txalapartarekin une oro erakusten duten trebetasuna harritzekoa da, hiru mota ezberdinetakoak erabiliz (gehi barrika baten antza zeukan beste perkusio musika tresna), eta bestetik osatuz doazen nazioarteko fusion soinua aipagarritzat jotzen dut.

Jadanik abenduan ikusi nituen oreka tx-ekoak, oraingo musikaldia hasi baino lehen eskaintzen ari ziren saio aurreratua. Eta jakina, Nömadak Tx filma estreinialdian ikustera joan zinen bere garaian Bilbon ematen zuen zinema areto bakarrean: Multis-en.

Hala eta guztiz ere, asteartean begietsi nuenak aho zabalik utzi ninduen.

Aldi honetan taldekoak ez zeuden euren kabuz, zenbait gobidatuekin baizik, urrutiko bazterretatik etorrita, kolorea eta zaporea eman zizkiotenak.

Marokoko amazigh herriaren ordezkatzen bi neska euren hizkuntzaz abestu egin zutenak, Mendebaldeko Saharako neska abeslari itzela eta Mongoliako tipo jator bat.
Hau bai izan zen gauaren ustekabea, eta ikusle-entzulego osoari gustatu zitzaion.
Kantu polifonikoa eginez, eta aldi berean kitarraren antzeko musika tresna bat jotzen, liluratu zuen (morin chuur, zaldien arrabita deritzona, jo zuen ere).

Ahaztu ez nahian, Mixel Ducau musikari "todoterreno"-ak (hala deitu zioten) albokari gisa lan ederraren ekarpena egin zuen.

Azken zatian, hildako Mikel Laboaren, proiektuan parte hartu zuena, irudiak azaldu zituztenean, bere oroimenean, ia malkoak jaurtarazi zizkidan.

Ni neu ere nömada tx naizen!

Zorionak Aralar

2009-03-02T21:07:00.003+01:00

Atzo 62.214 bozka jaso zituen ARALAR alderdiak Euskal Autonomi Erkidegoko hauteskundeetan.

Beraz, 4 urte ostean ARALAR-ek bere boto kopurua bikoizten du eta, 4 eserleku dagozkiola, laukoizten du legebiltzarrean daukan ordezkapena.

ZORIONAK hau lortzea posiblea izateko lan egin dugun guztioi!!

Esfortzuak benetan merezi izan du... LORTU DUGU!!

Grixun kantoia

2008-07-21T16:00:00.049+02:00

Grixun kantoia

Suizaren ekialdeko muturrean dagoen lurraldeari hamar eguneko bisitatxo bat egin nion Martxoan, aste sainduaren oporregunak aprobetxatuz.

Kotxez abiatu nintzen hara, baina Clermont-Ferrand-en (Auvernia, Occitània :)) gelditu behar nuen, erdibidean.

Kantoi honetako hiriburua Chur deitzen da, Suizako hiri zaharrena, erromatarrek fundatutako "Curia Rhaetorum". Izan ere, romantxez "Cuira" du izena.

Hiru hizkuntz hitz egiten dira kantoian: alemaniera (hizkuntz nagusia, batez ere iparraldeko herrietatik etorrita, Austriatik, Alemaniatik, Zürich-etik...), romantxe (hizkuntz berezkoa, gaur egun bizi irauten du bi bailaratan: Sursilva eta Engiadin) eta italiera (Bregaglia, Mesolcina eta Poschiavo haranetan).

Erdi Aroan romantxe zen hizkuntz nagusia Chur-en, baina sute baten ostean hiria berreraikitzera etorri ziren artisau eta langile alemaniarrak ez ziren handik joan, eta hango jendea eta hizkuntza baztertu zituzten auzo batean "Welschdörfli" ("atzerritarren herritxoa") deituta.

Egun, ofizialtasunarekin ondo moldatzen ari da romantxe (orain dela hamarkada gutxi lortu zuen), baina oso mugatuta dago, eta dagoen egoera eta lurraldetasuna mantentzeko baino ez dago pentsatuta.

Hiztunek hitz egiteko eskubidea dute, baina euren herri txikietan soilik entzutzen da, eta atzerritarra zarela nabaritzen badute alemaniera erabiliko dute zurekin.

Romantxe hizkuntza latinetik dator, jakina, baina bere sustraiak keltiarrak dira (asturiaseraren kasuan bezala, hots), rhaetiar herria han baitzeukan euren eremua. Baina rhaetiarrek aurre-indoeuroparren mailegua ere omen zuten, Alpe mendietan bizi ziren herri guztien moduan.
Alpeek eta Pirineoek betidanik ezaugarri kultural anitz banatu dute, handik nenbilen batzuetan lehen Gaskoniatik egin nuen bidaian bezala sentitu nintzen.

Arpitan hizkuntzaz (Frantziako Alpealdean mintzatuta) Alpeak "Harpe" deitzen dira.
Romantxez harria edo haitza "crap" esaten da. Aurre-indoeuropar hitz-erro berbera: "crap" < *karp > "harpe" (antzinako euskaraz, eta erronkariz, "kar", harria, eta "harpe", koba edo lezea, euskaraz, "harriaren azpian").
Gero, hizkuntz germaniarrek eraginda, bere fonetika asko aldatu zen, frantsesarenera hurbiltzen.

Ohar batzuk aurkezten dizkizuet, argazkiekin batera.

Kantoi honetako ikurra: Akerra (gure akerbeltzaren antza du...).
Errepikatu: Ikurren Akerrak Adarrak Okerrak ditu (gero eta azkarrago xD)

Chur hiriburuan dagoen banko "kantonala".

Han bai ondo dabiltzan trenak! Tren hau Chur-etik Arosa eskigunera zebilen.

Badago hango hizkuntz berezia ikasteko interesa (txikia baita ere).
Irudian, alemanieraz eskaintzen zen romantxe (sursilvano dialekto) kurtsoa.

Mendi eta bailara zahar hauek aurrehistoriatik jendetuta egon dira.
Hemen, antzinako leku sakratu bat.
Orain ondoan, muino honen gainean, eliza bat dago.

Kantoian beste berezko kultura badago: valsertarrak.
Alemanieraz hitz egiten duen jende hau auzoko Valais (Wallis alemanieraz) kantoitik migratu ziren Erdi Aroan.
Gaur egun, batez ere Valsertal haranan bizi dira.
Irudian, valsertarren egurrezko etxe ohizkoa.

Badirudi romantxe hizkuntzaren defentsa Suizaren nazioaren kontzeptuarekin ligaturik dagoela.

Kantabriar itsasertzeko romantzeekiko loturik badago...

Romantxe, Alemaniera, Italiera, Ingelesa eta Japoniera.
Hango hizkuntzak badu bere lekua (lehena) munduko hizkuntzen artean.

Scuol herri txikian aurki daiteken ekitaldi baten kartela.
Engiadin haranan "soirée" honen bidez euren kultura babesten dute.

Kanpoko hormetan holako pintaketa tradizionalak egotea normala da romantxe "baserrietan".

Engiadin harana. Zoragarria. Hitzik gabe.

Etxe romantxe tradizional bat.

Eta beste bat.

Engiadin harana.
Hemen ez dago paisaia oztopatzen duen Abiadura Handiko Trenik, ze dagoen trena praktiko eta puntuala da, beharrak betetzen dituena.

Engiadin harana berriro.

Berriro ere.

Hau bai zen etxe bitxia.
Erdi bat romantxe estiloan eginda eta beste erdia valsertarrean.
Kantoien kultur tradizionalen arteko benetako anaitasuna.

Anunzio komerzialek ere erabiltzen zuten kantoiaren hizkuntz zaharra.

Romantxek nahiko osasun ona zuela begibistan jartzen du holako (teatro romantxez) ekimen berrien sortzeak.

Romantxez bakarrik igortzen duen konpainia.

Irudi moderno eta aktiboa du. Ilusio handiz beteta dirudi.
"Hizkuntz gehiago. Programa gehiago".
Hemen katalaneraren antza du romantxek.

Argi dago euren hizkuntza maitatzen dutela.
"Hizkuntz maitea"

Bukatzeko une iluna: Suizan menperatzen duen txaubinismoak badu bere islada pegatina honetan.
(Tizino kantoian aurkituta, romantxe hizkuntza ez da ere agertzen)

2008-07-02T01:58:00.028+02:00

Lehen esan dudan bezala joan den ostiralean Mallorca irlara heldu nintzen.
Joves d'Esquerra Nacionalistakoek (PSM-eko gazteria, hango alderdi "abertzale" handiena) euren bederatzigarren kongresura gonbidatu gintuzten.

Guk, Iratzarri (Aralar gazteak), laster onartu genuen gonbidapena eta azkenean ni izan nintzen joateko ardura hartu zuena.

JEN-ek lehen momentutik gurekiko joera ezin hobeagoa erakutsi zuen, aireportura iritsi eta hamar minutu geroxeago Toni Trobat, JEN-eko ordezkari internazionala, nere bila etorri zen, eta hoteletik pasatu ondoren gau osoko jaia hasi zen, Europako beste herri gutxituetatik etorritako jendearekin.

JEN EFAY-en dagoenez, euren kideek ezinbesteko hitzordu honetarantz jo zuten, eta horregatik aipagarria da parte hartu zuten alderdiek nahiko "zentratuak" zirela. Iratzarrik, ordea, ezker-ezkerra ordezkatzen duenez, soilik antolatzailengandik hurbil gabiltzala ematen zuen.

Kontu horietaz aparte giro izugarria izan zen, errealitate ezberdineko jendeekin mintzatzeko aukera egonda, honen motako kongresuak ikaragarrizko onuragarriak dira: mugimenduak koordinatzeko, estekak lantzeko, elkarrengandik ikasteko, kulturak ezagutzeko...

Larunbat goizean Palmako kaleetatik paseotxo bat eman genuen, eta Pere Morell-en (hango idazle ospetsu bat) ohar jakintsuen laguntzarekin Illes Balears-ko historiaren zatitxoak dastatzeko gai izan ginen.

Centre Flassaders-en bazkaria behin amaituta, batzuok, gau luzeak eraginda, hotelera itzultzeko une aproposena ikusi genuen, kongresuaren bukaeran eskaini behar genituen hitzalditxoetarako prest egon beharko genuela gogoetan.

Nirea ez zen diskurtso oso landua izan, izan ere, ia inprobisazio hutsa izan zen... ideia nagusiak idatzita neuzkan, baina han oinez jarrita nengoenean behin bakarrik eman nuen begiratxo bat orrira. Naturaltasunak ere bere balio du, batez ere, testuinguru hartan ez zuen hain garrantzi handirik zer esateak, nola esateak baizik, guztiok iritzi antzekoak ginen eta.
Esaldi batzuk katalaneraz esatera ere ausartu egin nintzen.

Gero, afaltzen ari ginen bitartean, JEN-eko kide batzuek ezan zidaten euren gustokoa izan zela, eta oso animatuta eta ilusioz beterik iruditzen zuela Iratzarrik.

Gauez, Esporles-era eraman gintuzten, non PSM-ek gobernatzen duen, jaiak baitzeuden.
Berandu arte gozatu ahal genuen hiru talde lokalek egindako musikarekin, eta ezin naiz ahaztu "pomada" edari balear famatuaz, ai ze goxoa zen!

Igandean, nekez jota, eguerdian jaiki nintzen eta Toni Trobat-ekin pasa egin nuen arratsaldea, solasetan Palmako bazter politenak bisitatzearekin batera. Bai kide ederra!

Benetako merezia duten JEN-eko lagun guzti hauekin harremanak mantendu eta sendotu behar ditugu, ziur baietz.

2008-06-30T12:50:00.016+02:00

Erasmus egiten ari nintzen bitartean antolatu nituen bidaiak aparte utzita (Avon, Somerset, Kernow, Cymru, Éire...), eta Bretainarako lehen bakarkako bidaia hain berezi hura ere bai, joan den urtean zehar inoiz baino askoz sarriago abiatu naiz munduko bideetarantz.
Horregatik nire bizimodua eta pentsamoldeak aldatzen ari dira (onerako uste dut), eta horren islada izan behar du blog honek.
Ez dut luze eman erabakia hartzen eta gaur bertan berrizendu dut bloga, edukiak handitzeko asmoz, gaien aniztasuna garatuz, egun bizi izaten ditudan esperientzien arabera.

Atzerrian Euskal Herrian baino ia denbora gehiago igarotzen naizela kontuan hartuta, normala deritzot blogen tematika orokorra berribideatzeari.

Orain helburu zehatza daukat: Mundu osoko herriak ezagutzea gure "euskaltasuna" hara eramatearekin batera.

EUSKAL HERRITIK MUNDUKO HERRIETARAINO!!

Pasa den asteburuan JEN-en kongresuan gonbidatutzat egon nintzen, eta gazte mugimenduen artean elkar ezagutzeko aukera aparta izan zen. Bi aste barru holako jardunaldi antzeko batean ere egongo naiz Bartzelonan. Espero dut aisialdi labur bat izatea hor zelan ibili nintzen kontatzeko.

Zor dizkizuet ere Grischunetarako eta Sardiniarako bidaien kronikak ;)

Eta hilabete barru Lituania, Letonia, Estonia eta Finlandiara eramango naute ene urratsek.

2008-05-09T16:17:00.001+02:00

2008-04-18T16:59:00.006+02:00

Bloga ere ia-ia hil da xD

Beno... ez dut ezer posteatu orain dela denbora asko, baina ziurtatzen dizuet berriro idazteari ekingo diodala gutxi barru.

Datorren astean Sardiniara joango naiz bisitaz, baina itzuliko naiz idei berri eta freskatuekin!

Laster arte!

2008-02-18T09:53:00.004+01:00

Folka hil da.

Lehengo egunean nere folk musikaren CD bilduma zabaltzeko asmotan diska berrien bila abiatu nintzen Bilbotik.

Lehen geldialdia, hurbilena neukana, Elkar dendan.
Espero zen bezala euskal musikaz josita zegoen musika atala, baina nekez aurki zitekeen iberiar penintsulako beste herritako folk talderen baten diska interesgarririk.
"Munduko musikak" lelopean txikitu egin dute betidaniko folk saila, eta nahaste-mahaste hutsa bilakatu dute. Hor edozein motatako musika sar daiteke... aborigena, klasikoa, "zen", neohippy, erlaxatzekoa, komerziala, mix, disko, chants populaires, danbor afrikarrak, dantza amerindiarrak eta abar.

Bai, bale, ados, oso ondo dena.... baina non ostia zegoen talde keltiar onen atal haundiyaaa?

Aitortzen dut, euskalkeltiar hutsa naiz, eta "Arku Atlantikoa" delakoaren musikaren bila nenbilen.

Ez nuen itxaropena galdu. Agian denda handiago batean behar adina lekua izango zuela pentsatu nuen.

FNACen eta Corte Inglesen saiatu nintzen, baina emaitza berbera lortu nuen ("Músicas del mundoooo~~~~~~").

Baina, ze gertatu da? Kontu hau ez zen horrelakorik orain dela gutxi!!

Nere azken aukera: musika denda espezializatu batean, beharbada?
Ozta-ozta asma nezakeen non ote zegoen honelako baten bat. Berriz, Bilbo-erdian oraindik erresistzen zebilen musika denda arrunt batean sartu nintzen (besteak desagertzen ari izan dira denboraren, eta arropa denden, poderioz, liburu denda txikiek egin zuten moduan).

Ez nuen sorterik; lekua bideoklubaren antzeko denda pixkanaka bihurtzen ari zen eta gorrotariko Munduko Musiken sekzioak bizpahiru diska keltiar kutre zeuzkan.

Beraz, utziko diot dendaz denda gustoko musika erosteari, eta oraindanik interneten bidez soilik egingo dut.

Alajainkoa!

2008-02-06T15:41:00.001+01:00

Jeiki hadi Xiberu!

Euskal Herriko iparrekialdeko muturrean zuberotar finek euren bereiztasuna defendatzeko kulturalki borrokatzen irauten dute.

Euskal herrialde txiroena, txikiena, politena eta bitxiena, dena aldi berean!

Benetan Euskal Herriko leku ikusgarrienetariko bat, Bilbotik bi ordu t'erdi kotxez.

Ahal baldin baduzue ihes txiki bat egin, joan zaitezte ametseko haran honetara!

Iaz egin dudan egun bateko Zuberorako bidaian grabatu nituen irudiak

Latinez agertzen zen Subola toponimoa mendeen joanarekin Zuberoa bilakatu zen euskaraz (Xiberu hango euskalkian, zuberera, xiberera), eta Sola gaskoieraz (nafar abizen popularraren jatorria).

Xibererak badü ü frantesa (alemanezko eta turkierazko, batez ere, ü umlaut hizkiarekin idatzita), baina soinu hau "r" baten aurrean ez da agertzen (adibidez, "zü" erraten düte baina "züre"-n ordez "zure" da zuzena).

Batzutan euskalki hau ulergaitza dela entzuten da, baina ez da egia, uste den baino hobe ulertzen da.

Zuberoa tradizionalki Biarnorekin loturik egon da, Biarno bizkontatuan eta gero administratiboki Frantzian.... eta Pirinio Atlantiko departamentu barruan ere oraindik bereizten da Biarno eta Zuberoa alde batetik eta Pays Basque (Navarre et Labourd) bestetik.
Izan ere, Zuberorako euskara muga ofizialetatik at hedatzen da: Oloron St Marie kantonamenduan dagoen Eskiula herria (Barkoxetik hurbil, Barkos abizen nafarraren jatorria, agian "ibar (k)otz"-etik) eta inguruguneak guztiz zuberotarrak dira.

Zuberoan euskara eta gaskoieraren arteko mugak erakusten dituen mapa

Martxoaren batean folk gaskoiar kontzertu bat (okzitaniar imperialismoaren mugimendu taktikoa ala anaia arteko elkartasuna.... bigarrena jakina!) ikustera joango naiz Maulera berriz.
Oso pozik jarri ninduen nik kontzertuaren buruzko informazioa eskatu ondoren euskaraz erantzun zidatela turismo bulegotik (xibereraz) eta udaletxetik (batuaz) ikusteak.

Eta gainera, hurrengo asteburuan ere larunbata emango dut txirula tailer batean (nere musika eskolak eskainitakoa), musikari zuberotar famatu baten kontu!

Jean Mixel Bedaxagarrek irakatsiko dizkigu txülülaren xarmak Bilbon.
Irakur dezakezue Berrian egin dioten elkarrizketa.

2008-01-17T12:52:00.000+01:00

Nōs, vascones, ab rōmanibus pacem discimus, of þēodiscum gūð leornodon.
Guk, euskaldunok, erromatarretatik pakea ikasi genuen, germaniarretatik guda ikasi genuen.

Nik neuk prestatutako esaldi honek euskal historia eta hizkuntzaren arteko harremanak begibistan jartzen ditu (lehen zatia latineraz, bigarrena anglo-saxoieraz).
Erromatarrak eremu baskoiarrara heldu zirenean beraiekin bake-protzesu bat garatzen hasi ziren eta dirudienez nahiko onuragarria zen baskoientzat zein erromatarrentzat, ze mende pilo batzuetan zehar gatazkarik ez zen piztu lurralde horretan.

Bazeuden ere kohorte baskoiarrak (nafarrak) eta barduliarrak (gipuzkoarrak) Erromako legioetan, ez guda egiteko, baizik eta bakea zaintzeko (hala nola, Britannian egon ziren barduliarrak).

Batek esan dezake akitanoak ere gure lehengusuak zirela, eta haiek erromatarretatik ez zuten bakea hain azkar onartu... guda odoltsua eragin zuten, beraien lagun kantabriarren laguntzarekin, Julio Cesarren De Bello Gallicon agertzen denari kasua eginez gero.
Gero etorriko ziren euskaldunek esango zuten kantabriar horiek izan ere bizkaitarrak eta gipuzkoarrak zirela, kantabriar eta euskaldun sinonimotzat hartuz erdi aroko mendeetan, beraien antzinako basatasun noblea aldarrikatzeko aitzakia.

Erromako bakea amaitu zenean, germaniar gerlariak arin inperioan sartu ziren, eta lehenik egin zutenak (407 urtean) zuzen-zuzen abiatu ziren Iberiar penintsularantz: Suebioak.
Agian haiei zor izaten diegu guda hitza, zeren Galizan erresuma eraiki baino lehen, Euskal Herritik gurutzatu zituzten Pirineoak.
Eta hizkuntz germaniarretan bazegoen oso antzekoa zen hitz bat; hau zen gund, gundis godoeraz (Gonzalo izenaren jatorria) eta gūð saxoieraz. Beharbada suebioek ere zeukaten horrelako hitzen bat... eta batek errazki imajina dezake gudaroste barbariko hori baskoien aurkara hurbiltzen eta bitartean "gūð! gūð!" oihukatzen.
Benetan haien buruetan tinko finkatuta irauteko momentua.

Godoek penintsularen Iparraldean egindako banatze-mugak.
Beraiek fundatu zituzten Oligitum (Olite-Erriberri) eta Victoriacum (Vitoria-Gasteiz)
kantabriar zirelakoen eta baskoien aurkako kanpainaldietan.
Mapa honek ez ditu Frankoek beste egindako banatzeak erakusten
(Baskonia haien erresumapean ere bazegoen, gaurko Gaskonia osoa barne)

Ja badakigu ze gertatu zen horren ondoren: godoek beraiengana Iberiar penintsula osoa erreklamatu zuten, Erromaren izenean lehen, gero monarkia germaniar zentralizatu bat egiteko asmoz, eta asturiarrek nahiz kantabriarrek nahiz euskaldunek ez zuten beraien menpetasuna inondik inora nahi eta independentziaren alde borrokatzen hasi ziren.

Hura ez baitzen Europar batasun zibil eta zabala.
Orduan, zer nahiago dugu? Bakea ala guda?
Eta are gehiago, zergaitik penintsularen lurraldetasuna errespetatu?
Hurrengoetan hitz egingo dut Pirineotako beste aldeko jendeekin lotzen gaituzten estekei buruz.

Lehen erantzuna zein ote den argi samarra dagoelakoan nengoen, baina, badaezpada, argituko dut testuinguruaren arabera eta baldintzatzen gaituen esparru tenporalaren arabera baieztapen zuzena aurkitzeko beharra dugula, eta, gurea, gaur egungo erronka, kanpoko inposaketei aurka egitea dela, bide demokratikoak aintzat hartuz, ze badaukagu hor mugitzeko arlo bidezkoa.

Ez gaude Erdi Aroan, mesedez. Garai hauetan erabili ohi zituzten bidekin borrokatzen zuten, ta gaur gaurko bidekin borrokatzen jarraitzen dugu, ez antzinakoekin.

Gainera, beste herrietatik prestatuak direnez, bakea eta guda kontzeptuak euskaldunok atzerritzat hartu behar ditugu, guk, berriz, gurea defendatu behar dugu, baina besteena zauritubarik ahal bada!

2008-01-08T16:09:00.000+01:00

Hizkuntzen hezkuntzari buruz hitz egiten denean faktore asko daude jokuan.
Hizkuntzak ikasten ditugun pertsonak oso ezberdinak dira beti: batzuk memoria handia dute, besteak hitz egiteko gogo handiak, eta abar.
Nire kasuan, hizkuntz berriak ikasteko beti nago prest, baina oso segidan ikasiz gero laster nekatzen naiz haietaz.
Ez naiz ikasle gogotsurik, ikertzaile anbiziosoa baizik.
Bi faktore nagusi jokatzen dute nire hizkuntz gaitasunaren kontra: adierazmina eta adierazmaila.
Adierazmina adierazteko mina, nahia, gura edo gogoa da.
Nirea nahiko txikia da guztietan, gizona eta barnerakoia izanez ez nintzateke berritsua izango.
Nire adierazmailak, ordea, gora jotzen du. Gazteleraz hizkuntz maila altuetan adierazten saiatzen naiz sarritan, eta modu hori edozein hizkuntzatara itzultzerakoan kontu zaila bilakatzen da, batez ere ikaslea baino ez zarenean.

Baditut ere hizkuntzak ikasteko ezaugarri onak: gramatika primeran ulertzen dut eta ez dut ahazten, hitzak eta beraien esanahi zehatza gogoratzeko burua.... baina guztiak itzaldurik irauten dute beste gaitzen azpian.

Orduan, ze egingo dudan... Isilik egon nire gustuko mailaz hitz egiteko gai izan arte, ala zeozer esateko oso gogo handiak izan arte?

Batek daki.

Momentuz, ikasten jarraitu,

ta euskaraz idatzi.

2007-12-17T16:30:00.000+01:00

Euskal Herriko lagun tolkienzaleekin berriro ere asteburu osoko jai berezia antolatzen ari gara.

Aldi honetan Araban izango da, 2008ko Apirilaren 4a, 5a eta 6an, Barria aterpetxe ederrean, Durruma Donemiliaga udalerrian, Aguraingo koadrilan.

Hona hemen informazio guztia:

http://www.bosquenegro.biz/merethedaur/hasiera.htm

2007-11-26T13:57:00.002+01:00

Europatarrei buruzko proiektu batean sartutako elkarrizketa bat egin didate...

...eta esperientzia bitxi honetatik nahiko ondo irteteko gai izan naizela dirudi.

"Nahiko ondo" esaten dut, zeren eta idei arraro eta akats batzuk baitauzka sortutako testuak.

Kontatuko dizuet nola hasi zen kontua.

Ni neu bidaiaria izanez, orain dela hiruzpalau urte www.hospitalityclub.org-en izena eman nuen, eta orain dela gutxi www.couchsurfing.com-en ere. Weborri hauek bidaiarien arteko harremanak erraztekoak dira, bidaia egiten duzunean gau bat edo bi aterpe igarotzea eskaintzeko erabiltzen dira nagusiki, baina leku bakoitzen kultura eta jendea ezagutzeak ez du preziorik.

Bruno van den Elshout holandarra horietan zebilen, Europar Batasuneko herri guztietatik bidaiatzen eta hango pertsonekin mintzaten, eta lortutako datuekin proiektu bat garatzen ari da.

Bilbora heldutakoan nirekin kontaktuz jarri zen, gure herriari dagokiona jakiteko asmoarekin.

Jakina, elkarrizketan Euskal Herriari ekiten diogu.
Sakatu goiko irudian irakurtzeko.

Ea horrelako proiektuek estatuak hain boteretsuak ez diren, herriek garrantzi handiagoa duten Europar Batasun bidezkoagoa eraikitzen lagunduko diguten.

2007-10-16T11:00:00.000+02:00

Ibiltaria laino-itsasoaren gainetik

Ni ere erromantizista naizen!

2007-10-04T15:59:00.002+02:00

Mendietan zehar: Bizkaitik Arabaraino

Askotan bilbainismo politikoari buruz hitz egin da, eta guk, Bilbo ondo ezagutzen dugunok, badakigu Bilbo ez dela politiko horiek erakutsi nahi duten islada.

Bilbo beti muga izan da.
Itsasoaren eta lurraren arteko muga, herrien eta hirien arteko muga, liberalismoaren eta karlismoaren arteko muga, autrigoien eta karistiarren artekoa, tradizioaren eta modernitatearen muga, erdaldunen eta euskaldunenekoa ere (izan ere, euskararen eremuaren mendebaldeko muturran dago), eta Arabako eta Bizkaiko muga ere bai! Ez al didazue sinesten? Ba egia da, Nerbioiko harana eta Aiarakoa auzokoak dira, haien arteko muga Ganekogorta mendiaren tontorran dago, han Bilbo eta Laudio elkar topatzen dute.

Egun batean, nire amaren etxetik mendira igoteko asmotan irten nintzen, eta azkenean trabesia izugarri hau egiten aurkitu nuen neure burua: Basurtutik Kobetamendira (alegia, совeт-a-mendi, mendi soviet-a?? xD) igo nintzen, eta handik errazki Arraiz landetara heldu nintzen. A ze zelai orlegi earrak (sic)! (nahiz eta "Peligro toro" kartel bat esekita daukaten! Baina non ote egongo da pizti hori??).
Eta jada zuzenki Arraizetik (Etxe Galiziarraren aurretik igarotzen) Pagasarrira, eta ia lau ordu etxetik irten nintzenetik beranduago Ganekogortara (gaineko gorta) iritsi nintzen.
Han hasten da Araba.

Mundu zoragarri (eta sarritan ezezaguna) hau, Bilbon bertan dago, erdialdetik ez urrun, minutu batzuk oinez baino besterik ez.

Horixe da Bilboko xehetasun bereziena (eta polittena): Edozein lekutik mendiak ikus ditzakezu! Mendiek Bilboko kaleak menperatzen dituzte, eta ez alderantziz.
Hori da, eta ez dirua, ez burtsa, ez portua, ez industria, ez Athletic, ez Guggenheim, ez Deustuko unibertsitatea... nere ustez, noski! ;-)

2007-06-21T13:18:00.001+02:00

Ekhain zoriontsua!
Gaur udako solstizioa da, eguzkiaren urteko unerik ahalduena, beste edozein momentun baino argi ordu gehiago daukaguna.
Udaren hasiera ere adierazten da, eta etengabeko lainopeko lur honetan hori gauza ia miresgarri eta, dudarik gabe, kontuan hartzekoa da.
Mundu osotik antzinako herriek egun hau ospatzen zuten, ta euskal herriak erebai.
Izan ere, hil honen izena gaurko egunaren erlazionatuta dago: Ekain, ekhia gainean dagoen hila.
Ekhia, eguzkiaren izen zaharra, zein iparrekoa.

Hala bedi!

Gaineko irudian, eguzkilore bat, kardu basatia; euskal ohiturak, gaueko izpirituak ez hurbiltzeko asmotan, atean jarri behar dela esaten du.

2007-05-29T16:38:00.000+02:00

Aitortu behar dut.

Alboko lerroan irakur dezakezuen Gabikagojeazkoa abizena ez da nere benetako lehen deitura. Baina nirea da, jakina.
Nere laugarren abizena da, zehazki. Nere amaren amaren abizena, Escolástica Gabicagogeascoa deitutako amama nirea.

Oskorriren "Euskaldun berriaren balada"-n bezala,

"euskara bazekien nire

bisabueloak edo".

Ba hori da, gurasoak eta aitonamonak hemen jaio izan arren, nire familiaren barruan zegoen azken euskalduna amamaren aita zen. Bere semeei ez zien euskara irakatsi aro ona, eta gainera Bilbon, ez baitzen.
Nahiko abizen jatorra izanez, neretzat, izen "artistiko" legez, hartzea erabaki nuen urte pilo bat denetik.
Bizkaitik dator, Gabika mendi beratik, Ibarrangeluko inguruetan. Alegia, bere esanahia "Gabika mendiaren gainean bizi dena" da.

2007-03-31T12:43:00.000+02:00

Hemen ikus dezakezue ze nolako jai berezia (mereth) antolatu zuten nire Gondolin-go kideek (Nafarroako Tolkien Elkartea) 2004ko Abenduan.
(ETB 1ean agertutako erreportaia eta elkarrizketa)

2007-03-30T11:32:00.000+02:00

"Oihan Iluna": Bizkaiko Tolkien Alkartea

Orain dela sei urte edo euskal filologo bat ezagutu nuen nere unibertsitateko fakultate berberan.
Hark "Sociedad Tolkien"-ari buruz hitz egin ninduen, eta laster nere burua han aurkitu nuen.

Txikitatik Tolkien izendaturiko idazlearen lana gustatu zait, baina elkarte honetan esperientza eta ekintza berriak deskubritu nituen, hala nola, irakurketa publikoak, gai interesgarrien buruzko konferentziak, abestiak, eta batez ere jende jator pilo bat.

Pasa den asteburuan, Atxondoko haranan gure jai partikularra ospatu genuen: Mereth i Ndýr Fyrn (Iparreko Lurren Jaia).

Kriston jardueren egitaraua prestatzeko gai izan ginen eta Estatuaren txoko guztietatik jende etorri zen.

Hemen dauzkazue jardueren egitaraua eta panfletoren azala:
Panfletoren barruan
Panfletoren azalean

Hitzaldi eta tailer ederrak, antzerki txikitxoak, zuzeneko musika, edariak, gozokiak, txangoak.... egunero lau ordu edo gutxiago lo egitea normala izan zen, gozatzeko hainbeste gauza zoragarriekin.

Euskara ere bere lekutxoa izan zuen (elfoera ere bai, noski!): Ostiraleko gau irakurketan Olatz eta biok Eraztunaren Olerki famatua ozenki irakurri genuen, eta bisitari erdaldunak harrituta geratu ziren, bere soinu bereziarengatik.
Euskara euskal historia eta mitologia buruzko hitzaldia ematen ari nintzen bitartean ere agertu zen: *kar- hitz-erroa hizkuntz keltarretan agertzen da, euskarazko "har-(ri)" antzeko esanahiarekin, haitz ("carraig" irlandarra, "carreg" galesa, "karrek" kornikoa eta abar), eta "ond" hitza ("harri" esan nahi du) hizkuntz aurre-keltar britainar batean (hortik Tolkien-ek "ondë" elfo garaieraz eta "gond" elfo griseraz asmatu zituen, adibidez "Ondolindë" eta "Gondor" toponimoetan), euskarazko "hond-" (hondarra) erlazionatuta.

Orain Tolkien Elkartean jarraitzeko gogo berrituak ditut. Kasua da, nahiz eta orain dela bi urte Bizkaiko Tolkien Alkartea fundatu egin genuen, gaur Bilbon ia inoiz irauten dela elkartean.

Horregatik, Iruñeko kideekin ("Gondolin" deitutako delegazioa) bat egitea erabaki dut.

Larunbat honetan, Iruñerantz!

2007-01-23T16:10:00.000+01:00

Hona hemen lehenengo testua: Aurkezpen labur bat.

Ni erdaldun jaio nintzen, Euskal Herrian hainbat jende bezala: erdaldun eta euskotarra.

Bai, badakit nahiko ongi pertsonak ez direla hizkuntz batekin jaiotzen, eta jakina edozer hizkuntza ikasi ta hitz egin dezaketela txikitatik.
Baina zure gurasoak erdaldun direnean, errazagoa da erdaldun bat bihurtzea beste edozer gauza baino.

Ni, nere gurasoak bezala, Bilbon jaio nintzen, eta hemen bizitzen jarraitu dut.
Haiek, nere gurasoak, bolada batean euskara ikasten saiatu ziren, betidanik euskaltzaleak izan baitziren. Baina horrek ez zuen fruitu handirik eman, eta urte bat pasatuz gero euskaltegia utzi zuten. Denboraldi horretan Argitxu eta Jon izan ziren haien izenak, nahiz eta orain berriro Lumi eta Juanma izan.

Bizitzaren ironia horiengatik segur aski nere lehenengo hitzak "ama" eta "aita" izan ziren.

Ez naiz oroitzen, baina ziur nago euskararen kontaktu handia izan nuela eskolaurreko klaseetan. Eta hori esaten dut, gero nekez euskararen mundua izan bainuen kontaktu, A ereduko eskola batera bidali nindutenez nere gurasoek: "Colegio Vizcaya"

Erabaki horrek nere ondorengo bizitza (eta hizkuntza) sakonki markatu zidan, nik ikasketa onak edukitzeko izan arren (lehen Lauaxeta ikastolara ni bidaltzeaz pentsatzen ari ziren, gurasoak, jakina).

Urteak pasa, eta ingelesari garrantzi gehiago eman zion nere hezkuntzak euskara baino.
Gaur egun (beste gertaera batzuk baino ondoren) ingelesaz euskaraz baino hobeago mintza dezaket.

Ikastetxea utzi nintzenean, jadanik kurtso baxuenetan B eredua inposatzen ari zen, berandu xamarra niretzat.

Egia da 7 urte ditudanetik eskolan euskara (hizkuntz arrotz baten gisaz) irakatsi nindutela, baina beti nota txarrak izan nituen ikasgai horretan, beste ikasgaietan (eta hizkuntzetan: ingelesa, latina, frantsesa...) nota onak ateratzen ari nintzenean ere.
Hala ere, Selektibitatean euskararen azterketan 8 atera nuen.

Orain dela hiruzpalau urte (unibertsitatean egon nintzen bitartean) urte oso bat egon nintzen euskaltegi batean (Matxintxu, Deustun) eta gero uda horretan hamabost egunetarako barnetegi batera joan nintzen (Arantzan, Nafarroan).
AEK-ko 6 edo 7 mailan geratu nintzen, ta orain arte euskaraz hitz egin gabe.

Unibertsitateko karrera oraindik ez dut amaitu (bi ikasgai geratzen zaizkit), eta horregaitik (lan ere egiten dut orain) ezin dut oraintxe bertan euskaltegi batera joan, baina amaitu bezain laster hori egiteko dut asmoa.

Beno, momentuz hori, azkenean ez da hain laburra izan...

2007-01-23T12:53:00.000+01:00

Serioki pentsatzen ari naiz nere blog ahaztu hau neuk euskaraz idatzitako testuekin osatzeaz.
Badakit ez naizela hain ona euskaraz idatzean, eta desiratzen dut maila edukitzeko bide luze bat aurrean dudala, baina problema horiek izan arren saiatuko naiz, beharbada pixkanaka hobetuko dut.
Ukaezina da euskaldun mundua beti zatitxo garrantzitsu bat izan dela nere bizitzan, ta nere gogoan ere, nahiz eta oraindik, hogeitalau urtekin, nere ustez euskara ez dakidan.
Beno, ba horregaitik espero dut blog hau irakurtzen duen edonork akatsak egitea barkatuko dit.
Oraindanik ohartarazi behar dizuet nere lexiko nahiko oinarrizkoa dela, eta erdarakada pilo bat sartuko dudala testuetan. Horretaz aparte, euskara batuaz idatziko dut, euskalki propio bat ez daukat eta.
Baina azkenean garratzitsuena euskaraz hitz egitea ote da, ezta?

2005-12-17T19:32:00.000+01:00

Amets bat baino ez da orain... baina askorik gehiago izango da, "izena duen guztia omen da" eta.